مخالفت كرد . مقياس تشخيص تغييرات خوب از بد اكنون سؤال ديگرى پيش مىآيد : كدام تغييرات است كه بايد آنها را به حساب ترقى و اعتلا بگذاريم و كدام تغييرات است كه بايد آنها را به حساب فساد و انحراف بگذاريم ؟ ما از كجا بفهميم كه يك تغيير اوضاع ، خوب است و ما بايد هماهنگى بكنيم يا بد است و بايد مخالفت بكنيم ؟ مقياس آن چيست ؟ . عقل براى انسان راهنماى خوبى است . عقل را خداوند به انسان داده است براى اينكه راه كمال را از راههاى انحراف تشخيص بدهد . وضع بشر نشان مىدهد كه بشر گاهى به حكم عقل راه صحيح را طى مىكند ، گاهى به حكم اشتباه و جهالت و هواپرستى راه انحراف را طى مىكند . يك مقياس كلى اين است كه ببينيم پديده‌هايى كه در زمان به وجود مىآيد چه عواملى باعث به وجود آمدن آنها شده است و در چه جهتى به وجود آمده است ، يعنى عامل پديدهء مورد نظر كدام استعداد از استعدادهاى گوناگون انسانى است ، و براى چه منظورى به وجود آمده و چه آثارى دارد ؟ بايد ببينيم آنچه كه در زمان پيدا شد آيا محصول عقل و علم بشر است يا چيز ديگرى دخالت كرده است ؟ شما هرچيزى را كه ديديد در زمان پيدا شد اگر روى آن حساب بكنيد ، گاهى مىبينيد صددرصد محصول علم و عقل است و گاهى مىبينيد محصول علم هست اما نه علم آزاد بلكه علم بيچارهء اسير . مثلًا علمى در دنيا هست به نام علم فيزيك . بعضى از علما زحمت كشيده‌اند و اين علم را پيش برده‌اند . يكى از مباحث اين علم بحث مربوط به نور است . مبحث نور از مباحثى است كه هزاران سال است بشر دربارهء آن تحقيقاتى دارد كه حقيقت نور چيست ؟ انسان كه مىبيند ، چطور مىشود كه مىبيند ؟ انعكاس و انكسار نور چگونه است ؟ نور چه قوانينى دارد ؟ يكى از علماى اسلامى مردى است به نام ابن الهيثم كه يك رياضيدان و فيزيكدان فوق العاده‌اى مىباشد . مخصوصاً دربارهء نور مطالعات عجيبى كرده است كه اروپاييها بسيارى از عقايدشان دربارهء نور را به اقرار خودشان از اين مرد گرفته‌اند . كتاب المناظر ابن الهيثم اكنون در دست است . يكى از اكابر دانشمندان اروپايى راجر بيكن است كه از معاريف نوابغ اروپاست و در حدود