يعنى انسان قبل از هرچيز اين نياز را احساس مىكند . پس ما نمىخواهيم حكومت عامل اقتصادى را نفى كنيم . ما مىخواهيم حصر اين عامل را نفى كنيم و اين اصالت مطلق را كه همهء عوامل ديگر بر روى اين عامل بنا شده‌اند و به خاطر آن به وجود آمده‌اند و كوچكترين تكانى كه اين عامل بخورد ، همهء آنها تكان مىخورند . اين‌جور نيست . ممكن است شرايط اقتصادى تكان بخورد و شرايطى كه روى اساسهاى ديگرى بنا شده تكان نخورد ، چون آن اساسهاى ديگر ثابت است . ممكن است شرايط اقتصادى به خاطر ارتباط و پيوستگى ، علت تغيير ساير شرايط بشود . ممكن هم هست آن شرايط ، علت تغيير اين شرايط بشود . هر دوى اينها هست . مثلًا ممكن است عقيده و ايمان ، شرايط اقتصادى را تابع خودش قرار بدهد . اينجا ما عبارتهايى از كتاب بعثت و ايدئولوژى آقاى مهندس بازرگان نقل مىكنيم . نويسنده مطلبى راجع به ايدئولوژيهاى محدود بشر مىگويد كه حرف درستى است . سخن ايشان بر اين اساس است كه ايدئولوژيها بر دو قسم است ( و اين مطلبى است كه ما هم قبول داريم ) . بعضى از ايدئولوژيها يا طرحها اصلًا مربوط به شرايط خاص زندگى است ، نظير اينكه الآن تهران دچار مشكل ترافيك است « 1 » ، كسى طرحى براى حل آن تهيه مىكند . البته او هيچ وقت نمىتواند ادعا كند كه طرح من طرحى است كه براى همهء زمانها و مكانها درست است ، در بمبئى هم همين طرح را اجرا كنيد ، صد سال ديگر هم همين طرح را اجرا كنيد . نه ، اين درست نيست . اين طرحى است مربوط به اين شرايط زمانى و مكانى خاص . اين شرايط كه تغيير كرد طرح هم تغيير مىكند . ولى طرحهايى هست كه اصلًا به اين مشكلات مربوط نيست ، به مشكلاتى در سطح كلى ترى از زندگى بشر مربوط است كه آنها ثابت است و تغيير نمىكند ، آنها خطوط اصلى زندگى بشر است ، نظير اينكه آيا زندگى بشر بايد براساس تساوى افراد باشد يا تبعيض ؟ آيا بايد حقوق افراد بشر براساس نژادها يا زبانها يا منطقه‌ها متفاوت باشد يا نه ؟ بايد جواب بدهيم ، يا بگوييم بله يا بگوييم نه . حال اگر كسى گفت نه ، مىگوييم اين جوابى است براى همهء زمانها و همهء مكانها . اين را نمىشود با

--> ( 1 ) اين را ايدئولوژى نمىشود گفت ، طرح مىشود گفت .