بگوييم ؛ تاريخ را مطالعه كنيد . آيا خود عواطف دينى ، مستقل از منافع اقتصادى و جنسى و جاه طلبىها و اين‌جور چيزها ، بر زندگى بشر حكومتى نداشته است ؟ خود تاريخ حكايت مىكند كه بسيارى از اوقات ، جريانهاى دينى على رغم منافع اقتصادى پيش مىروند . خود همين [ مسأله‌اى است ] كه انسان موجودى ايدئولوژيست است يعنى يك موجود عقيده‌اى است ، تا آنجا كه مىگويد : انَّ الْحَياةَ عَقيدَةٌ وَ جِهادٌ « 1 » اصلًا زندگى انسانى اين است كه انسان عقيده‌اى داشته باشد و در راهش جهاد كند ، و اين را كه انسان در خدمت عقيده‌اش نباشد و فقط در خدمت منافعش باشد دون شأن انسانيت تلقى مىكنند . بنابراين ما جبر تاريخ را به صورت جبر مادى اقتصادى كه اسّ اساس ، مسائل و شرايط اقتصادى است و چون شرايط اقتصادى جبراً تغيير مىكند پس همه چيز بايد تغيير بكند ، هنوز نتوانسته‌ايم بپذيريم . البته شكى نيست كه عوامل اقتصادى از اساسىترين عوامل زندگى بشر است ، يعنى بشر نمىتواند بىاعتنا به اين مسائل زندگى كند . اين شايد با مفاهيمى كه ما خيلى اغراق آميز مىگوييم ، جور در نيايد ولى مىبينيم همين اسلام كه به عوامل معنوى ، به ايمان و اين‌جور مسائل و افرادى كه در راه ايمان و فى سبيل اللَّه جهاد مىكنند اين همه اهميت مىدهد و واقعاً جهادهايى را جهاد فى سبيل اللَّه - نه فى سبيل شكم ، نه در سبيل منافع اقتصادى - تعبير مىكند ، در عين حال دربارهء اينكه معاش و زندگى از ضرورتهاى زندگى بشر است و انسان نمىتواند براى هميشه از آن شرايط سرپيچى كند [ سخن مىگويد . ] همهء افراد بشر براى هميشه نمىتوانند از اين شرايط سرپيچى كنند . اگر هم يك فرد سرپيچى كند ، همهء افراد اين‌جور نيستند . اگر هم جامعه‌اى موقتاً سرپيچى كند ، براى هميشه نمىتواند . « مَنْ لا مَعاشَ لَهُ لا مَعادَ لَهُ » يك اصل بسيار اساسى است . در كافى اين حديث هست كه پيغمبر اكرم مىفرمود : اللَّهُمَّ بارِكْ لَنا فِى الْخُبْز خدايا نان را بر ما مبارك بگردان ، لَوْ لَا الْخُبْزُ ما صَلَّيْنا وَ ما تَصَدَّقْنا وَ لا صُمْنا اگر ما نان نداشتيم نمىتوانستيم نماز بخوانيم ، نمىتوانستيم روزه بگيريم ، نمىتوانستيم تصدّق بدهيم . مولوى عارف قلندر هم مىگويد : « آدمى اول اسير نان بود » . اولى كه او مىگويد ،

--> ( 1 ) [ استاد شهيد در كتاب انسان كامل در اينكه اين جمله حديثى از امام حسين عليه السلام باشد اظهار ترديد كرده‌اند . ]