معلومات رياضى به دست آورد تا بشود در دنياى امروز ، اقتصادى را چرخاند . بنابراين امروز انجام دادن آن واجب كفايى ، مشروط به فرا گرفتن يك سلسله معلومات بسيار زيادى است . پس بايد آن معلومات را به دست آورد . مثال ديگر : قرآن مىگويد : أَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَ مِنْ رِباطِ الْخَيْلِ « 1 » در مقابل دشمن تا آخرين حد امكان نيرو تهيه كنيد . زمانى بود كه چهارتا آهنگر مىتوانستند آن وسايل نيرو را با همان معلومات تجربى زمان خودشان تهيه كنند . ولى يك زمان ديگر انجام اين وظيفه معلومات بسيارى مىخواهد ، علمِ ساختن بمب اتمى هم لازم است . پس براى آنكه آن وظيفه انجام داده شود واجب است كه اين [ مبحث ] هم خوانده شود . [ شايد بگوييد ] مگر پيامبر گفت : ايها النّاس ! برويد اتم شناسى ياد بگيريد ، تا ما امروز ياد بگيريم ؟ مىگوييم پيغمبر چنين چيزى نگفته ، لازم هم نبوده بگويد ولى پيغمبر چيزى گفته كه اگر بخواهيم به آن عمل كنيم بايد اين مقدمه را هم انجام بدهيم ، چون روح اين حكم آن است . آنگاه فتواها فرق مىكند . يك مجتهد وقتى كه مىخواهد فتوا بدهد كه فلان علم واجب است ، بايد [ دربارهء ] علم زمان خودش فتوا بدهد و مجتهد ديگر هم [ دربارهء ] علم زمان خودش . از اين نظر فتواى مجتهدها در هر زمانى تغيير مىكند بدون آنكه در آن دستورى كه روح اسلام است كوچكترين تغييرى پيدا شده باشد ، چون اينها - همان طورى كه قبلًا عرض كرديم - به شكل اجرايى برمىگردد . شرط اصلى در همهء اينها اجتهاد و استنباط صحيح ، يعنى دخالت صحيح عقل است . علماى امّت - كه در اسلام وظايف بسيار سنگينى به عهده‌شان گذاشته شده - هستند كه بايد اين پيچ و لولاها را گردش دهند و به حركت درآورند . آنها هستند كه بايد بفهمند واجب كفايى در چيست ، و آنها هستند كه بايد خصوصيات زمان خودشان را تشخيص دهند و بعد بگويند آن واجب كفايى اسلام در اين زمان با اين وسايل انجام مىشود و در زمان ديگر با وسايل ديگر ؛ اينها را به حسب زمانها تشخيص بدهند . پس معلوم مىشود اجتهاد و عقل نقشى بسيار اساسى در اين مسائل دارد . مثال ديگر : اسلام راهى باز كرده است به نام باب « تزاحم » . ريشه‌اش هم اين است كه احكام اسلام زمينى است ؛ يعنى براساس يك سلسله مصالح است و حدود

--> ( 1 ) انفال / 60