مقام عقل در استنباط احكام اسلامى بحث ما در جلسهء پيش منتهى شد به اينجا كه قوانين اسلامى با تغييرات و تحولات زمان چگونه مىتواند هماهنگى داشته باشد ، تا چه رسد به مسئلهء راهنمايى [ زمان . ] قانون اسلامى طبق خصلت ذاتى خودش ثابت و لايتغيّر است و زمان و مقتضيات زمان ، متغير و متحول . چگونه مىتواند اين امر ثابت و لايتغيّر با آن امر متغير و متحول هماهنگى و انطباق داشته باشد ؟ . گفتيم كه بحث ما در دو قسمت است : يكى راجع به قوانين اسلامى كه مىگوييم لايتغيّر است ، و ديگر راجع به زمان كه گفته مىشود متغير است . و آيا آن كه مىگويند لايتغيّر است ، يعنى به هيچ معنا تغييرپذير نيست ؟ و آن چيزى هم كه مىگويند متغير است آيا صد درصد متغير است ؟ يا نه ، در آنچه كه مىگوييم متغير نيست عناصر متغيرى وجود دارد و در آن چيزى هم كه مىگوييم متغير است عناصرى لايتغيّر وجود دارد و به همين دليل است كه ايندو مىتوانند با يكديگر هماهنگى داشته باشند . بحث ما راجع به قوانين اسلام بود . قدر مسلّم آنچه كه در قوانين اسلام امكان ندارد ، تغيير به معنى نسخ است ؛ يعنى اسلام قانونى را وضع كند و بعد اين قانون بلامورد بماند ، به اين معنا كه وضع زمان آنچنان تغيير كند كه اجباراً اين قانون بايد