دائماً در آن ، تغييرات و نسخها و اصلاحها و آرايشها و پيرايشهايى ايجاد كند ، و هيچ كدام از اينها واقعاً هماهنگى و همزيستى نيست . اين [ بود ] اشكال . [ در جواب ] به‌طور اجمال مىگوييم نه اسلام - كه مىگوييم ثابت است - به مفهوم مطلق ثابت است كه هيچ گونه تغييرى در قوانينش وجود ندارد ، و نه شرايط و مقتضيات زمان به اين شكل است كه غالباً تصور مىشود كه لازمهء زمان اين است كه همه چيز تغيير كند ؛ يعنى در اسلام عناصرى ثابت و عناصرى متغير وجود دارد ، همچنان كه در زمان هم عناصرى ثابت و عناصرى متغير [ وجود دارد ] ؛ عناصرى كه بايد ثابت بماند و عناصرى كه بايد تغيير كند و آن تغييرها بايد در كادر آن عناصر ثابت رخ دهد ، و اگر تغييرهاى زمانى در كادر آن عناصر ثابت رخ بدهد ، تغييرات زمان پيشروى و تكامل است و اگر خارج از آن كادر ثابت صورت بگيرد تغيير هست ولى تكامل نيست ، بلكه انحراف و سقوط است . آيا زمان معصوم است ؟ ما - و هيچ كس - زمان را معصوم نمىدانيم و تغييرات اجتماعى را داراى عصمت تلقى نمىكنيم . اين‌جور نيست كه هر جامعه‌اى خود به خود و به‌طور خودكار هميشه رو به پيشرفت و ترقى باشد . ما هميشه مىگوييم « ترقى اجتماعها » و « انحطاط اجتماعها » . همين‌طور كه ترقى اجتماعها در زمان صورت مىگيرد ، انحطاط اجتماعها هم در زمان صورت مىگيرد ، آن هم تغييرى است كه در متن زمان صورت مىگيرد . پس معلوم مىشود كه زمان و جامعه در زمان دوگونه ممكن است تغيير بپذيرد : تغييرهايى كه بايد آنها را ترقى ناميد و تغييرهايى كه انحطاط و سقوط است . حتى ممكن است جامعه‌اى به‌طور نسبى ثابت باشد . ما دربارهء خيلى از جامعه‌ها مىگوييم فلان اجتماع اساساً نسبت به چهار قرن پيش تكان نخورده . پس اين‌جور هم نيست كه هر اجتماعى جبراً و لزوماً محكوم به تغيير باشد ، حال يا در جهت ترقى و يا در جهت انحطاط . همين مطلبِ نسبتاً بديهى ، مطلب را براى ما به شكل ديگرى طرح مىكند كه تغييرات زمان يا در مسير ترقى است يا در مسير انحطاط و تنزل . پس اين سؤال طرح مىشود كه آن مسيرى كه مسير ترقى است چيست و آن مسيرى كه مسير تنزل