طرح اشكال و پاسخ اجمالى اشكال در مسئلهء اسلام و مقتضيات زمان اشكال همزيستى و هماهنگى دو شىء است كه در طبيعت خودشان بر ضد يكديگرند . يكى از ايندو در طبيعت خودش ثابت و لايتغيّر است و ديگرى در طبيعت خودش متغير و سيّال و ناثابت است . اسلام به حكم اينكه دينى است نسخ ناپذير ، تغييرناپذير و جاودانى است . و از طرف ديگر مقتضيات زمان به حكم اينكه در زمان قرار گرفته است و هرچه كه در زمان قرار مىگيرد و از آن جمله مقتضيات و شرايط زندگى بشر ، ناثابت و متغير است و به يك حال باقى نمىماند ، [ تغيير مىپذيرد . ] در اين صورت دو چيز كه يكى خاصيت ذاتىاش ثبات است و ديگرى خاصيت ذاتىاش تغيير و تحول است ، چگونه مىتوانند با يكديگر همزيستى و هماهنگى داشته باشند ؟ و بالاتر [ اينكه ] آن كه ثابت است بخواهد هادى و راهنماى آن چيزى باشد كه متغير است ! در حالى كه اين ثابت حتى نمىتواند پا به پاى آن متحول باشد چون حركتى ندارد ، چگونه مىتواند راهنما و هادى آن باشد ؟ . اينجاست كه طبعاً اين تضاد و تناقض در مىگيرد : يا ثابت بايد متغير را همشكل خودش بكند ؛ يعنى زمان را متوقف كند و مانع تغييرات و تحولات زندگى بشر بشود ، و يا بايد اين متغير آن ثابت را همرنگ و همشكل خودش بكند ؛ يعنى