ماركس مانند يك قطعهء محكم پولاد است « 1 » چرا ؟ آيا استثنايى در جهان رخ داده است ؟ يا خير ، ماركسيسم از آن جهت اين ادعا را دارد كه يك فلسفه است نه يك پديده ، و بعلاوه فلسفه‌اى است كه به حسب ادعاى خود قوانين واقعى زندگى بشر را شناخته است . بديهى است كه ماركسيسم نمىتواند اين ادعا را در انحصار خود قرار دهد . هر فلسفهء اجتماعى مىتواند اين ادعا را اظهار كند و دليل خود را ارائه دهد . هيچ مكتب اجتماعى را به دليل شناسنامه و تاريخ تولد نمىتوان محكوم به زوال و فنا دانست . از اين رو ما اگر بخواهيم دربارهء اسلام و مقتضيات زمان قضاوت كنيم تنها راه اين است كه با معارف اسلامى آشنا شويم و روح قوانين اسلامى را درك كنيم و سيستم خاص قانونگذارى اسلامى را بشناسيم تا روشن شود كه آيا اسلام رنگ يك قرن معين و عصر مشخص دارد و يا از ما فوق قرون و اعصار وظيفهء رهبرى و هدايت و سوق دادن بشر را به سوى تكامل بر عهده گرفته است . البته توجه داريم كه نظريه‌اى دربارهء تاريخ وجود دارد كه مىتوانيم آن را « ماديت تاريخ » بناميم ؛ يعنى اينكه تاريخ از نظر ماهيت يك موجود صد درصد مادى است ، نيرويى كه موتور تاريخ را به حركت مىآورد روابط اقتصادى جامعهء بشرى است و ساير شئون حياتى اعم از فرهنگى و دينى و قضايى و اخلاقى تابعهاى متغيرى است از روابط اقتصادى و روسازيهايى است بر روى اين زيرسازيها و طبعاً با دگرگونى روابط توليدى و اقتصادى ، همهء شئون زندگى دگرگون مىگردد . اگر اين نظريه درست باشد ، جبراً و الزاماً با تكامل ابزار توليدى و روابط اقتصادى همه چيز بايد تغيير كند . اكنون مجال نقد اين نظريه - كه نيازمند به بسط زيادترى است -

--> ( 1 ) بعثت و ايدئولوژى ، صفحهء 42 ، نقل از كتاب ماديت و انتقاد تجربى