دربارهء يك انسان مدعى ابديت شخصى بشود ، جاى اين حرف هست يا اگر كسى دربارهء قرآن مكتوب روى كاغذ چنين حرفى بزند ، درست است ولى صحبت نه دربارهء شخص است و نه دربارهء كاغذ و مركّب . صحبت دربارهء قانون است ، دربارهء يك سلسله حقايق است . اينكه مواد عالم كهنه مىشوند چه ربطى به حقايق عالم دارد ؟ مثلًا اينكه مىگوييم : راستى موجب رضاى خداست يا : براى انسان استقامت صفت خوبى است ، قانونى براى زندگى بشر است و تغييرپذير نيست . ولى گفتيم يك مطلب ديگر هست و آن راجع به حاجتهاى زندگى است كه حاجتها تغيير مىكند و چون حاجتها تغيير مىكند ، پس قوانين كه بر مبناى احتياجات است بايد تغيير كند . اجمالًا ديشب عرض شد كه حاجتهاى اصلى بشر تغيير نمىكند و حاجتهاى فرعى است كه تغيير مىكند . وعده دادم كه امشب در اطراف اين موضوع بحث كنم . ولى چون امشب شب ولادت حضرت مجتبى عليه السلام است ، قسمتى از آن را عرض مىكنم كه هم مناسبت امشب رعايت شده باشد و هم از مطلب جدا نشده باشيم . نعمتى كه شيعيان از آن برخوردارند از خصوصيات دين مقدس اسلام اين است كه هميشه روى حاجتهاى ثابت انسان مهر ثابت زده است اما حاجتهاى متغير انسان را تابع حاجتهاى ثابت قرار داده است ، و اين به عقيدهء شخص من اعجازى است كه در ساختمان اين دين به كار رفته است . با مثالهايى اين مطلب را روشن مىكنم . ولى قبل از آن يك مقدمهء كوتاه عرض مىكنم و آن اينكه ما شيعيان از نعمتهايى برخوردار هستيم كه اهل تسنن نيستند . آنها قرآن دارند ما هم داريم ، سنت پيغمبر دارند ما هم داريم . اما آنها از قرآن و سنت پيغمبر تجاوز نمىكنند ؛ يعنى منابع و سرچشمه‌اى كه مىخواهند دين را از آن بگيرند جز ايندو نيست . پيغمبر صلى الله عليه و آله بعد از بعثت چند سال زندگى كرد ؟ بيست و سه سال . از اين بيست و سه سال سيزده سال در مكه و ده سال در مدينه بودند . تمام مدتى كه حضرت زنده بود و گفتار و رفتار و تقرير آن حضرت سند محسوب مىشود ، بيست و سه سال بيشتر نيست ؛ يعنى از نظر زمان - كه در اين شبها مورد بحث ماست - زمانى كه پيغمبر در آن زمان بود مجموعاً بيست و سه سال است . البته در اين بيست و سه سال ، زمان تغييراتى كرد . موقعى كه در مكه بود اوضاع و شرايط طورى بود ، و