2 مقتضيات زمان إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لا يَعْقِلُونَ « 1 » . ديشب در اطراف مسئلهء مقتضيات زمان بحث مىكرديم . كلمهء مقتضيات و كلمهء اقتضاى زمان را تفسير و معنى كرديم . براى اينكه آقايان محترم كاملًا توجه داشته باشند و مطلب را به ذهن خودشان بسپارند كه اگر با يكى از دو طبقهء جاهل و جامد روبرو شدند ( با آن طبقه‌اى كه هرچيزى را به نام مقتضيات زمان مىخواهند بپذيرند و به ديگران بقبولانند و يا آن طبقه‌اى كه اساساً اين حرفها را موهوم تلقى مىكنند ) بتوانند درست مطلب را براى آنها بشكافند ، از اين نظر باز فهرست مطالب را تكرار مىكنيم . عرض شد كه اقتضاى زمان را يكى اين‌طور مىشود تفسير كرد كه مقتضيات زمان يعنى پيشامدها و پديده‌ها و امور رايج زمان . اگر چيزى در يك زمان پديد آمد ، چون مخصوص اين زمان است و اين زمان نسبت به زمان گذشته زمان نوى است ، بايد آن را پذيرفت . پس پديده‌هاى هر زمان نوى را بايد پذيرفت و اين تجدد است ، ترقى و پيشرفت است . عرض شد اين حرف ، حرف غلطى است . پديده‌هاى

--> ( 1 ) انفال / 22