مرتضى مطهرى
69
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي )
است . ما قبلًا راجع به تسلسل و تداوم عرفان هم بحث كردهايم . خوشبختانه يكى از مسائلى كه مورد توجه علماى مسلمين بوده است اين است كه طبقات متسلسل ارباب علوم را مشخص سازند . اين كار در درجه اول نسبت به علماى حديث انجام يافته است و در درجات بعدى براى علماى علوم ديگر . ما كتابهاى زيادى به اين عنوان داريم ، مانند طبقات الفقهاء ابواسحاق شيرازى ، طبقات الاطباء ابن ابى اصيبعه ، طبقات النحويين و طبقات الصوفيه ابوعبد الرحمن سلّمى . ولى با كمال تأسف تا آنجا كه اين بنده اطلاع دارد ، آنچه درباره طبقات فقها نوشته شده از اهل تسنن و مربوط به آنهاست ، درباره طبقات فقهاى شيعه تاكنون كتابى نوشته نشده است . لهذا براى كشف طبقات فقهاى شيعه ، از لابلاى كتب تراجم و يا كتب اجازات كه مربوط است به طبقات راويان حديث بايد استفاده كرد . ما در اينجا نمىخواهيم طبقات فقهاى شيعه را به تفصيل بيان كنيم بلكه مىخواهيم شخصيتهاى برجسته و بنام فقها را كه آرائشان مورد توجه است با ذكر كتابهاى فقه ذكر كنيم ، ضمناً طبقات فقها نيز شناخته مىشوند . فقهاى شيعه تاريخ فقهاى شيعه را از زمان غيبت صغرا ( 260 - 320 ) آغاز مىكنيم به دو دليل : يكى اينكه عصر قبل از غيبت صغرا عصر حضور ائمه اطهار است و در عصر حضور هر چند فقها - و به معنى صحيح كلمه ، مجتهدين و ارباب فتوا - كه ائمه اطهار آنها را به فتوا دادن تشويق مىكردهاند بودهاند ، ولى خواه ناخواه فقها به علت حضور ائمه اطهار عليهم السلام تحت الشعاع بودهاند ، يعنى مرجعيت آنها در زمينه دست نارسى به ائمه بوده است و مردم حتى الامكان سعى مىكردند به منبع اصلى دست يابند و خود آن فقها نيز مشكلات خود را تا حد مقدور و ممكن با توجه به بُعد مسافتها و ساير مشكلات با ائمه اطهار در ميان مىگذاشتند . ديگر اينكه على الظاهر فقه مدوّن ما منتهى مىشود به زمان غيبت صغرا ، يعنى تأليف و اثرى فقهى قبل از آن دوره از فقهاى شيعه فعلًا در دست نداريم يا اين بنده اطلاع ندارد . ولى به هر حال در شيعه نيز فقهاى بزرگى در عصر ائمه اطهار وجود داشتهاند كه با مقايسه با فقهاى معاصر آنها از ساير مذاهب ارزش آنها معلوم و مشخص