تمايلات وجود آدميان و از كدام قشر از قشرهاى اجتماع سرچشمه گرفته است ؟ از تمايلات عالى و انسانى انسانها يا از تمايلات پست و حيوانى آنها ؟ آيا علما و دانشمندان و تحقيقات بىغرضانهء آنها منشأ به وجود آمدن اين جريان است يا هوسرانى و جاه طلبى و پول پرستى قشرهاى فاسد اجتماع ؟ اين مطلب در دو مقالهء پيش روشن شد . راز و رمز تحرك و انعطاف در قوانين اسلامى مطلب ديگرى كه بايد روشن شود اين است كه مفكران اسلامى عقيده دارند كه در دين اسلام راز و رمزى وجود دارد كه به اين دين خاصيت انطباق با ترقيات زمان بخشيده است ؛ عقيده دارند كه اين دين با پيشرفتهاى زمان و توسعهء فرهنگ و تغييرات حاصله از توسعه هماهنگ است . اكنون بايد ببينيم آن راز و رمز چيست و به عبارت ديگر آن « پيچ و لولايى » كه در ساختمان اين دين به كار رفته و به آن خاصيت تحرك بخشيده كه بدون آنكه نيازى به كنار گذاشتن يكى از دستورها باشد مىتواند با اوضاع متغير ناشى از توسعهء علم و فرهنگ هماهنگى كند و هيچ گونه تصادمى ميان آنها رخ ندهد ، چيست ؟ اين مطلبى است كه در اين مقاله بايد روشن شود . بعضى از خوانندگان توجه دارند و خودم بيش از همه متوجه هستم كه اين مطلب جنبهء فنى و تخصصى دارد و تنها در محيط اهل تخصص بايد طرح شود . اما نظر به اينكه در ميان پرسش كنندگان و علاقه مندان فراوان اين مسأله - كه همواره با آنها مواجه هستيم - افراد بدبين زيادند و باور نمىكنند كه چنين خاصيتى در اسلام وجود داشته باشد ، ما تا حدودى كه بدبينان را از بدبينى خارج كنيم و براى ديگران نمونه‌اى به دست دهيم وارد مطلب مىشويم . خوانندگان محترم براى اينكه بدانند اين گونه بحثها از نظر دورانديش علماى اسلام دور نمانده ، مىتوانند به كتاب بسيار نفيس تنبيه الامة تأليف مرحوم آية اللَّه نائينى ( اعلى اللَّه مقامه ) و به مقالهء گرانبهاى « ولايت و زعامت » به قلم استاد و علامهء بزرگ معاصر آقاى طباطبايى ( مدّ ظلّه ) كه در كتاب مرجعيت و روحانيت چاپ شده است و هر دو كتاب به زبان فارسى است مراجعه نمايند . راز اينكه دين مقدس اسلام با قوانين ثابت و لايتغيرى كه دارد با توسعهء تمدن و فرهنگ سازگار است و با صور متغير زندگى قابل انطباق است چند چيز است و ما