مقام شامخ سيادت و علمى [ يك كافر را چنين مدح مىكند . ] بعد مىگويد « همهء اينها ريشه‌اش از دربار خلفا بود كه اينها مردمانى واسع الصدر بودند . » اين به دربار خلفا مربوط نيست . سيد رضى شاگرد على بن ابى طالب است كه نهج البلاغه را جمع كرده . او از همهء مردم به دستور جدش پيغمبر و على بن ابى طالب آشناتر است كه مىگويد حكمت و علم در هر جا كه باشد محترم است . اينها عواملى بود كه اين شور و نشاط علمى را به وجود آورد و قهراً اين زمينه را براى امام صادق فراهم كرد . پس در واقع بحث ما اين شد كه براى امام صادق اگر چه زمينه براى زعامت فراهم نشد و اگر فراهم مىشد مسلّم آن زمينه از همهء زمينه‌ها بهتر بود ، ولى يك زمينهء ديگرى فراهم بود و حضرت از آن زمينه استفاده كرد به طورى كه تحقيقاً مىتوان گفت حركتهاى علمى دنياى اسلام اعمّ از شيعه و سنى مربوط به امام صادق است . حوزه‌هاى شيعه كه خيلى واضح است ، حوزه‌هاى سنى هم مولود امام صادق است ، به جهت اينكه رأس و رئيس حوزه‌هاى سنى « جامع ازهر » است كه از هزار سال پيش تشكيل شده و جامع ازهر را هم شيعيان فاطمى تشكيل دادند ، و تمام حوزه‌هاى ديگر اهل تسنن منشعب از جامع ازهر است ، و همهء اينها مولود همين استفاده‌اى است كه امام صادق از وضع زمان خودش كرده است . اين مطلب لااقل به صورت يك مسأله مطرح است كه آيا براى امام صادق بهتر بود اين زمينه را از دست بدهد و برود بجنگد و در راه مبارزهء با ظلم كشته شود ؟ يا اينكه از اين زمينهء عالى استفاده كند ؟ اسلام كه تنها مبارزهء با ظلم نيست ، اسلام چيزهاى ديگر هم هست . بنابراين من اين مطلب را فقط به عنوان يك زمينه و يك تفاوت عصر امام صادق با عصرهاى ديگر عرض كردم كه اگر امام صادق از اين زمينه استفاده نمىكرد جاى اين سؤال بود كه اگر ائمه حكومت و خلافت مىخواستند مگر جز براى اين مىخواستند كه اسلام را نشر دهند ؟ چرا از اين زمينهء مساعد استفاده نكردند و باز خودشان را به كشتن دادند ؟ جوابش اين است كه در وقتى كه زمينه ، مساعد بود چنين نبود كه زمينهء مساعد را از دست بدهند . براى حضرت رضا هم يك فرصت مناسب همين بود كه در مجلس مأمون راه يافت و از آن مجلس صداى خودش را بلند كرد . شايد حضرت رضا دو سال بيشتر نزد مأمون نبود ، ولى آنچه كه از حضرت رضا از همان دورهء بودنش با مأمون نقل شده از بقيهء مدت عمر حضرت نقل نشده است . و صلّى اللَّه على محمد و آله الطاهرين