خلافت بود ، ساير جبهه‌ها هنوز به وجود نيامده بود و يا اگر به وجود آمده بود اهميتى پيدا نكرده بود ، حوادث عالم اسلام همه مربوط به دستگاه خلافت بود و مردم از لحاظ روحى و فكرى هنوز به بساطت و سادگى صدر اول زندگى مىكردند . اما بعدها و در زمانهاى بعد تدريجا به علل مختلف جبهه‌هاى ديگر به وجود آمد ، جبهه‌هاى علمى و فكرى . يك نهضت علمى و فكرى و فرهنگى عظيم در ميان مسلمين آغاز شد . نحله‌ها و مذهبها در اصول دين و فروع دين پيدا شدند . به قول يكى از مورخين ، مسلمانان در اين وقت از ميدان جنگ و لشكركشى متوجه فتح دروازه‌هاى علم و فرهنگ شدند . علوم اسلامى در حال تدوين بود . در اين زمان يعنى در زمان امام صادق عليه السلام از يك طرف زد و خورد امويها و عباسيها فترتى به وجود آورد و مانع بيان حقايق را تاحدى از بين برد ، و از طرف ديگر در ميان مسلمانان يك شور و هيجان براى فهميدن و تحقيق پيدا شد ؛ لازم بود شخصى مثل امام صادق عليه السلام اين جبهه را رهبرى كند و بساط تعليم و ارشاد خود را بگستراند و به حل معضلات علمى در معارف و احكام و اخلاق بپردازد . در زمانهاى قبل همچو زمينه‌ها نبود ، همچو استعداد و قابليت و شور و هيجانى در مردم نبود . در تاريخ زندگى امام صادق عليه السلام يك جا مىبينيم زنادقه و دهريّينى از قبيل ابن ابى العوجاء و ابو شاكر ديصانى و حتى ابن مقفع مىآيند و با آن حضرت محاجه مىكنند و جوابهاى كافى مىگيرند . احتجاجات بسيار مفصل و طولانى از آن حضرت در اين زمينه‌ها باقى است كه به راستى اعجاب‌آور است . توحيد مفضّل كه رساله‌اى است طولانى در اين زمينه ، در اثر يك مباحثه بين مفضل از اصحاب آن حضرت و بين يك نفر دهرى مسلك و رجوع كردن مفضل به امام صادق عليه السلام پديد آمد . در جاى ديگر مىبينيم كه اكابر معتزله از قبيل عمرو بن عبيد و و اصل بن عطا كه مردمان مفكرى بودند مىآمدند و در مسائل الهى يا مسائل اجتماعى سؤال و جواب مىكردند و مىرفتند . در جاى ديگر فقهاى بزرگ آن عصر را مىبينيم كه يا شاگردان آن حضرتند و يا بعضى از آنها مىآمدند و از آن حضرت سؤالاتى مىكردند . ابو حنيفه و مالك معاصر امام صادق‌اند و هر دو از محضر امام عليه السلام استفاده كرده‌اند . شافعى و أحمد بن حنبل شاگردان شاگردان آن حضرتند . مالك در مدينه بود و مكرر به حضور امام عليه السلام مىآمد و خود او مىگويد وقتى كه به حضورش مىرسيدم و به من احترام مىكرد خيلى