مىتوانيم درك بكنيم كه موضوع گفته شده در دو گفتار پيشين را كاملًا در نظر بگيريم . اگر شهادت حسين بن على صرفاً يك جريان حزن‌آور مىبود ، اگر صرفاً يك مصيبت مىبود ، اگر صرفاً اين مىبود كه خونى بناحق ريخته شده است و به تعبير ديگر صرفاً نفله شدن يك شخصيت مىبود و لو شخصيت بسيار بزرگى ، هرگز چنين آثارى را به دنبال خود نمىآورد . شهادت حسين بن على از آن جهت اين آثار را به دنبال خود آورد كه - به تعبيرى كه عرض كرديم - نهضت او يك حماسهء بزرگ اسلامى و الهى بود ؛ از اين جهت كه اين داستان و تاريخچه ، تنها يك مصيبت و يك جنايت و ستمگرى از طرف عده‌اى جنايتگر و ستمگر نبود ، بلكه يك قهرمانى بسيار بسيار بزرگ از طرف همان كسى بود كه جنايتها را بر او وارد كردند . شهادت حسين بن على حيات تازه‌اى در عالم اسلام دميد و - همان‌طور كه در گفتار اول گفتيم - اثر و خاصيت يك سخن يا تاريخچه و يا شخصيت حماسى اين است كه در روحْ موج به وجود مىآورد ، حميّت و غيرت به وجود مىآورد ، شجاعت و صلابت به وجود مىآورد ؛ در بدنها ، خونها را به حركت و جوشش درمىآورد و تن‌ها را از رخوت و سستى خارج مىكند و چابك و چالاك مىنمايد . چه بسيار خونها در محيطهايى ريخته مىشود كه چون فقط جنبهء خونريزى دارد ، اثرش مرعوبيت مردم است ، اثرش اين است كه از نيروى مردم و ملت مىكاهد و نفسها بيشتر در سينه‌ها حبس مىشود . اما شهادتهايى در دنيا هست كه به دنبال خودش روشنايى و صفا براى اجتماع مىآورد . شما در حالت فرد امتحان كرده و ديده‌ايد كه بعضى از اعمال است كه قلب انسان را مكدّر مىكند ولى بعضى ديگر از اعمال است كه قلب انسان را روشن مىكند ، صفا و جلا مىدهد . اين حالت عيناً در اجتماع هم هست . بعضى از پديده‌هاى اجتماعى ، روح اجتماع را تاريك و كدر مىكند ، ترس و رعب در اجتماع به وجود مىآورد ، به اجتماع حالت بردگى و اسارت مىدهد ، ولى يك سلسله پديده‌هاى اجتماعى است كه به اجتماع صفا و نورانيت مىدهد ، ترس اجتماع را مىريزد ، احساس بردگى و اسارت را از او مىگيرد ، جرأت و شهامت به او مىدهد . بعد از شهادت امام حسين يك چنين حالتى به وجود آمد ، يك رونقى در اسلام پيدا شد . اين اثر در اجتماع از آن جهت بود كه امام حسين عليه السلام با حركات قهرمانانهء خود روح مردم مسلمان را زنده كرد ، احساسات بردگى و اسارتى را كه از اواخر زمان