يكى چه دوتا چه ده تا - مشرك هستيم . پس آنجايى هم كه يكى قرار مىدهيم باز مشرك هستيم . بنابراين ما نبايد از مفهوم شرك حتماً ثنويت بفهميم ، كه شرك يعنى ثنويت و تعدد . لازمهء شرك ثنويت و تعدد نيست . شرك ، جانشين ساختنْ به جاى خداست ، خواه ثنويت در آن باشد و خواه نباشد . مسئلهء شرك در قرآن زياد مطرح شده است . معنى اهل كتاب مفهوم مذهبى تاريخى ديگرى كه در قرآن هست مفهوم « اهل كتاب » است كه احياناً تحت عنوان يهود و نصارى و مجوس و احتمالًا صابئين هم ذكر شده است . قرآن اهل كتاب را با مشركين در يك رديف نمىشمارد ، با اينكه از بعضى آيات قرآن استنباط مىشود كه اهل كتاب هم آن توحيدى را كه قرآن مىگويد ندارند چون مىگويند : إِنَّ اللَّهَ ثالِثُ ثَلاثَةٍ « 1 » . اينجا قرآن مذهب نصاراى آن زمان را يك مذهب غيرتوحيدى مىخواند . آنهايى كه مىگويند : الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ « 2 » ، آنهايى كه مىگويند : عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ « 3 » يا آنهايى كه مىگويند ظلمت و نور ( آيهء وَ جَعَلَ الظُّلُماتِ وَ النُّورَ « 4 » ظاهراً اشاره به اينها دارد ) مسلّم از نظر قرآن موحد نيستند . ولى شايد به دليل اينكه اينها در مقام پرستش ، يك موجود ديگر را به‌طور رسمى به جاى اللَّه قرار نمىدهند كه ديگر اللَّه را پرستش نكنند ( گرچه در مقام اعتقاد چنين مىكنند ) قرآن اينها را مشرك نمىنامد . مىفرمايد مسيحيها مىگويند : إِنَّ اللَّهَ ثالِثُ ثَلاثَةٍ ولى هيچ وقت اينها را در رديف مشركين نشمرده ، و مىدانيم كه در مسائل اجتماعى احكام اسلام دربارهء مشركين با احكام اسلام دربارهء اهل كتاب متفاوت است يعنى به چشم ديگرى به اينها نگاه مىكند . شرك تاريخى و شرك خفى البته دوگونه شرك داريم : يك نوع ، شرك تاريخى ، يعنى شركى كه قرآن آن مردم را از زمرهء مسلمين خارج مىداند . اينها همانهايى هستند كه رسماً در عباداتشان غير خدا را پرستش مىكنند . ولى قرآن براى شرك درجات ديگرى هم قائل است كه ممكن است انسان ، مسلمان و مؤمن و موحد باشد در عين حال يك درجاتى از شرك ( شرك خفى ) را دارا باشد كه آنها انسان را از اسلام خارج نمىكند ولى درجهء ايمان انسان در آن حد پايين است . اين مطلب را در اصطلاح اسلامى و حتى از خود آيات قرآن مىشود استنباط كرد كه اينها هم نوعى شرك است . ولى اينها از نظر قرآن

--> ( 1 ) مائده / 73 . ( 2 ) توبه / 30 . ( 3 ) توبه / 30 . ( 4 ) انعام / 1 .