ما به يوم آخِر و اعتقاد به اينكه قيامتى هست ، يعنى نظام فكرى ، اين است كه جزو فكر ماست [ و دين گفته مىشود . ] آن كه امرى است بيرون از فكر ما و نمىشود اسمش را دين گذاشت و دين جامع نمىتواند باشد كه بگوييم دين جامع يعنى خود خدا و خود قيامت . خدا كه جزو دين نيست ، قيامت هم جزو دين نيست ، پيغمبر هم جزو دين نيست . وجود عينى پيغمبر كه جزو دين نيست . دين يعنى اين نظام فكرى و اعتقادى و عملى : ايمان به خدا ، ايمان به اللَّه ، ايمان به فرمانروايى خدا ، ايمان به استحقاق معبوديت خدا . ايمان به اينكه جهان [ ماهيت ] به سوى اويى دارد ، ايمان به يوم آخر . ايمان به اينكه اين دستورها وحى الهى است ( الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَ ما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ ) « 1 » . اينها جزو نظام فكرى است . همچنين خود اين دستورها كه يك سلسله دستورهاى قراردادى و موضوعه است كه از طرف [ خدا ابلاغ شده است . آن ايمانها و اين دستورها مجموعاً آن نظام فكرى و عملى را تشكيل مىدهند . ] اين نظامى كه شما دنبالش مىگرديد و اسمش را « دين جامع » گذاشته‌ايد همان معنى سوم است . اما آن معنى جامع كه شامل خود جزا و خود خدا هم بخواهد بشود اصلًا معنى ندارد . حرف ما اين است كه همين معنى سومى كه اينجا گفتند ( ديگران هم گفته‌اند ) كه دين يعنى مجموع آنچه مِن جانب اللَّه به صورت اعتقادات و معارف و دانستنيها و عمل كردنيها آمده است ، همان دين جامع است ، همان نظام است ، نظامى كه يك قسمتش فقط فكر و انديشه و اعتقاد و خلاصه شناخت است ، قسمت ديگر گرايش و ايمان و محبت است ، قسمت ديگر ساخته شدن خود انسان است كه چگونه بايد بود ، مثل دستورهاى اخلاقى كه در قرآن و [ سنت ] آمده كه مؤمنين اين گونه هستند ، مثلًا : التَّائِبُونَ الْعابِدُونَ الْحامِدُونَ السَّائِحُونَ « 2 » . دستورهاى ديگرى فقط عمل كردن است : لِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا « 3 » . برخى دستورها دستورهاى حكومتى است ، دستورهاى اخلاقى است ، دستورهاى اقتصادى است . همين خودش يك نظام است ، يك نظام كامل هم هست . اين همان معناى سوم است . آن معنى جامعى كه شما مىخواهيد اين معنى سوم است . اما اين معنى جامعى كه ايشان مىگويد كه حتى شامل خود قيامت هم مىخواهد بشود اصلًا بىمعنى است . نه از قرآن چنين چيزى استفاده مىشود و نه اصلًا معنى درستى دارد . البته حرف شما حرف درستى است و منطبق به همان معنى سوم مىشود .

--> ( 1 ) بقره / 4 . ( 2 ) توبه / 112 . ( 3 ) آل عمران / 97 .