كرده و لفظ « بِالْيَوْمِ الْآخِرِ » معنى چهارم را بيان كرده است . بعد : وَ لا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ اينها متدين به دين حق نيستند . مىگويد اين ، تفسير همهء اين چهارتاست . پس در اينجا در واقع دين حق يعنى اين چهارتا را داشتن . بنابراين اينجا كلمهء « دين » به يك معنى جامع به كار برده شده . بررسى به نظر من اين [ توجيه ] كمى زوركى است . واقعاً آيا مىشود چنين حرفى را زد كه از آيه چنين چيزى [ استفاده مىشود ؟ ] مثلًا اگر به جاى « وَ لا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ » ، « فَلا يَدينونَ دينَ الْحَقِّ » مىبود ، كه بعد از اينكه اين چهار تا را گفتيم فَلا يَدينونَ دينَ الْحَقِّ ، [ قابل توجيه بود ] ولى اين گونه نيست . بعلاوه كلمهء اللَّه را دينِ به معناى فرمانروايى بخواهيم بگيريم ، اين خيلى زور است . قاتِلُوا الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ لا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ . به اللَّه ايمان ندارند ، به الْيَوْمِ الْاخِر ايمان ندارند . وَ لا يُحَرِّمُونَ ما حَرَّمَ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ . ظاهرش اين است كه نه مقصود اين است كه تحريم واقعى از روى عقيده نمىكنند بلكه يعنى اينها از نظر اجتماعى هم تسليم نيستند . كما اينكه قانون اهل كتاب است . چون به صورت يك اقليت زندگى مىكنند محرّمات قانونى را محترم مىشمرند نه اينكه آنها را درهم بشكنند و نقض كنند . عملًا اينها را نقض مىكنند . وَ لا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ و متدين به دين حق نيستند . جملهء « وَ لا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ » غير از همين نيست كه اينها متدين به دين اسلام نيستند . چه دليلى دارد كه غير از اين چيز ديگرى باشد ؟ - مگر دين حق جز همان ايمان به خدا و ايمان به روز قيامت و حلال و حرام است ؟ استاد : همان باشد ، تازه تفسيرى از آن مىشود . چون وقتى كه ما مىگوييم دين قبول [ و پذيرش ] است يا دين مقررات است ، شامل اعتقادات هم هست . - اعتقادات ايمان است . استاد : آن همان معناى سوم است . در معنى سوم ، ايمان به خدا هست ، ايمان به روز قيامت هست و يُحَرِّمُونَ ما حَرَّمَ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ هم هست يعنى التزام به شريعت هم در آن هست . اين همان معنى سوم است ، نه اينكه يك معنى ديگر بشود كه شامل معنى سوم هم هست . « وَ لا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ » يعنى اينها ملتزم و متعهد به مجموع اين دستورها نيستند . اين همان معنى سوم است . لا يَدِينُونَ يعنى