مذهب و گرايشهاى مذهبى از نظر قرآن از جمله مسائلى كه در بحث ماديت تاريخ بايد دربارهء آن بحث كنيم و ببينيم كه نظر قرآن را بالخصوص چگونه مىتوانيم استكشاف كنيم ، خود پديدهء مذهب به عنوان يك پديدهء تاريخى است ، يعنى مذهب و گرايشهاى مذهبى هردو . از باب اينكه مذهب و گرايشهاى مذهبى يكى از پديده‌هاى مهم تاريخ است بايد ببينيم كه قرآن اين پديدهء تاريخى را چگونه تحليل و توجيه مىكند . براى توضيح مطلب قبلًا نظرياتى را كه در اينجا وجود دارد يا مىتواند وجود داشته باشد ذكر مىكنيم ، بعد مىرويم ببينيم كه از قرآن راجع به اين پديدهء تاريخى به نام « مذهب » چه استفاده مىشود . راجع به مذهب و گرايشهاى مذهبى يك سلسله توجيه‌هاى كهنهء قديمى وجود دارد كه اينها ديگر حالا مطرح نيست ، مانند اينكه خود مذهب صرفاً ناشى از جهل و نادانى در تعليل حوادث است ، و قهراً ريشهء گرايشهاى مذهبى هم جهل يا مثلًا ترس است . مىدانيم كه بعدها از مذهب - حتى آنهايى كه قبول ندارند - توجيه اجتماعى كرده‌اند نه توجيه‌هاى فردى و روانى و شخصى . نظريات اجتماعى دربارهء مذهب 1 . مذهب زاييدهء روح جمعى جامعه است نظريات اجتماعى در مورد مذهب نظريات مختلفى است . يكى اينكه مذهب زاييدهء روح جمعى جامعه است . نظر به اينكه روح جمعى احتياج به يك نوع تقديس دارد و اين امر را ضرور مىبيند ، مذهب را بر وجدان افراد تحميل مىكند ( نظريهء معروف دوركهيم ) . روى اين نظريه ، مذهب ريشهء