استاد : يعنى ذليل كرده شده . - خود استكبار هم كه فرموديد . . . استاد : بله ، خود استكبار هم قرينه است ، آنجا كه مىگويد : فَقالَ الضُّعَفاءُ لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا . كما اينكه در بعضى جاها راجع به مستكبرين يَتَكَبَّرُونَ به كار برده . آيهء معروف ، آيهء 97 از سورهء نساء ( اين ديگر خيلى صراحت دارد ) : إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ . گروهى را ملائكه مىآيند تحويل مىگيرند در حالى كه « خود » به « خود » ظلم كرده‌اند . قرآن اينها را ظالم به نفس مىشمارد ، يعنى خودشان مقصر خودشانند ، خودشان مسئول خودشان هستند . قالُوا فِيمَ كُنْتُمْ . ملائكه وقتى مىآيند ، مىبينند اينها پرونده و وضع بدى دارند ، مىگويند در چه وضعى بسر مىبرديد ؟ اينها فوراً وضع دنياى خودشان را مىگويند ، مىخواهند آن را عذر بياورند ، عذر مشروعى : قالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ ما مردمِ مستضعف بيچاره‌اى بوديم و در مقابل يك قوم مستكبر و استضعافگر بوديم ، به اين وضع درآمديم . كارى از ما ساخته نبود ، چه از ما برمىآمد ؟ قالُوا أَ لَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِيها . آيا اين قدر هم از شما ساخته نبود كه از اين سرزمين فرار كنيد و ايمان خودتان و خودتان را نجات بدهيد ؟ ( اين حد اقلّى است كه ملائكه به اينها يادآورى مىكنند ) براى اينكه صدها مستضعف ديگر مثل شما بودند ، لااقل فرار كردند ، هجرت كردند . هجرت كه از شما ساخته بود ، چرا هجرت نكرديد ؟ جهاد با آنها از شما ساخته نبود زيرا زورتان به آنها نمىرسيد ، فرارِ از آنها كه از شما ساخته بود . فَأُولئِكَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَ ساءَتْ مَصِيراً « 1 » . إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجالِ وَ النِّساءِ وَ الْوِلْدانِ [ جايگاه آنها جهنم است و بد سرنوشتى است ] مگر گروهى از مردان ( مثل مردان پير و از پا افتاده كه قدرت هجرت هم ندارند ) و زنان ( كه اينها پاى فرار هم ندارند ) و بچه‌هاى كوچك ، كه بعد تفسير مىكند : لا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً وَ لا يَهْتَدُونَ سَبِيلًا « 2 » نه قدرت دارند كه فكرى بكنند و نقشه‌اى بكشند ( يعنى قدرت اين تدبير را ندارند كه بتوانند فكرى براى نجات خودشان بكنند ) و نه راهى بلدند ، نمىدانند كه اگر بخواهند بروند كجا بايد بروند . ولى شما كه امكان مهاجرت برايتان بود ، چرا مهاجرت نكرديد ؟

--> ( 1 ) نساء / 97 . ( 2 ) نساء / 98 .