دو گونه مستضعف اينجا نكته‌اى را توضيح بدهم . مطابق اين آيه ، قرآن به دو گونه مستضعف قائل است . مستضعف اصلًا يعنى مستَذَلّ ، آن كه يك گروه ديگر او را ضعيف و ذليل كرده است . ولى مستضعفها دو قسم هستند : [ مستضعفهايى كه مىتوانند خود را نجات بدهند و راه فرار دارند ، و ] مستضعفهايى كه از نظر قرآن مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ هستند يعنى قرآن حتى وعدهء صريح نداده كه از اينها خواهد گذشت يا نه ، گفته است كه در قيامت ، اينها امرشان با خداست . البته از گوشه و كنار آيات استفاده مىشود كه خدا اينها را معذب نخواهد كرد . اينها مردمى هستند كه از نظر فكرى هم استضعاف دارند ، كه فقها معمولًا وقتى مىگويند مستضعف ، اين قسم دوم را مىگويند . در فقه وقتى مىگويند « مستضعف » - مثل آنچه كه ما خودمان در عدل الهى كلمهء « مستضعف » را آورده‌ايم - استضعافِ به اين معنى دوم را مىگويند ، يعنى اين نوع خاصش كه اصطلاح فقهى است ، يعنى مردمى كه اصلًا راه برايشان بند است ، نمىتوانند ، واقعاً چاره‌اى ندارند ، حتى امكان آن هجرت هم براى اينها وجود ندارد . محاكمهء ميان مستكبر و مستضعف سورهء سَبَأ ، آيهء 31 تا 37 . اينها هم آيات خيلى جالبى از نظر فلسفهء تاريخ است : وَ قالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ نُؤْمِنَ بِهذَا الْقُرْآنِ وَ لا بِالَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ . كافران گفتند ما هرگز به اين قرآن و به كسى كه اين قرآن در جلو او هست ( ظاهراً مقصود حضرت رسول است ) ايمان نمىآوريم ؛ نه به اين پيغمبر و نه به اين قرآن هرگز ايمان نمىآوريم . اين كافران چه كسانى هستند ؟ آيا آن گونه كه اينها تفسير مىكنند ، هر كسى كه در گروه مستضعفين نباشد ؟ نه . بعد قرآن اين كافران را به عنوان ظالمان توصيف مىكند ، ولى ظالمانِ به معنى اعم از آن كسى كه ظالم به غير است يا ظالم به نفس است و بلكه هر ظالم به غيرى ظالم به نفس هست منتها هر ظالم به نفسى ظالم به غير نيست . در منطق قرآن آن كسى كه ظلم به غير مىكند دو ظلم مىكند ، هم به غير ظلم مىكند هم به نفس خودش . ولى آن كسى كه ظلم به نفس مىكند احياناً ممكن است فقط ظلم به نفس كرده باشد و ظلم به غير نكرده باشد . اين است كه قرآن اينجا همهء كافران را تحت عنوان ظالمان بيان مىكند ؛ همان‌طور كه در آيهء قبل ديديم : الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ با اينكه بحث روى مستضعفين است . مستضعفين را ظالمين به نفس مىنامد . وَ لَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ اگر ببينى آن منظرهء عجيبى كه ظالمان در پيشگاه پروردگارشان نگه داشته شده‌اند ! يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ الْقَوْلَ اين به او سخن را پاس مىدهد او به اين پاس مىدهد ، يعنى اين مىخواهد تقصير را به گردن او بيندازد او مىخواهد به گردن اين بيندازد . اين ظالمان يك عده‌شان مستضعف‌اند يك عده‌شان مستكبر . يَقُولُ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ