يك از اينهاست ؟ آيا خدا اينها را به دليل ايمان و عمل صالحشان پيروز مىگرداند يا به دليل استضعاف شدن ؟ اگر به دليل ايمان و عمل صالحشان باشد يعنى چنانچه احياناً مستضعف هم نباشند ولى به شرط اينكه مؤمن باشند ( قهراً مستضعِف هم نبايد باشند چون آنوقت عملشان صالح نيست ) وعدهء خدا بر پيروزى اهل ايمان و عمل صالح است . چنان كه آيات ديگر قرآن مىگويد : وَ لا تَهِنُوا وَ لا تَحْزَنُوا وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ « 1 » ( نه انْ كُنْتُمْ مُسْتَضْعَفينَ ) . و اما اگر ملاك استضعاف باشد ، درست است كه اينها هم مؤمنند و هم عملشان عمل صالح ولى آنچه كه دخالت دارد و ملاك سنت الهى است ايمان و عمل صالح نيست استضعاف شدگى است . پس اگر گروهى استضعاف شده باشند ولو مؤمن هم نباشند ، به خدا و پيغمبر و به راه اسلام و ايمان اعتقاد نداشته باشند ولى مستضعفند و با استضعافگرها دارند مبارزه مىكنند ، سنت الهى بر يارى مستضعفين است . پس ما فعلًا مسئله را طرح كرده‌ايم تا ببينيم از مجموع آيات قرآن چه درمىآوريم ، آيا سنت الهى بر يارى اهل ايمان و عاملين به عمل صالح است يا بر يارى مستضعفين ؟ فرضاً بگوييم - به قول آنها - هميشه مؤمنين و عاملين به عمل صالح مستضعفند ، در عين حال ملاك كدام يك از اينهاست ؟ اولًا كه اين كلى را نمىشود گفت كه هميشه بين اينها از نسب اربعى كه منطق مىگويد تساوى برقرار است : هر مؤمن و عامل صالحى مستضعف است و هر مستضعفى مؤمن و عامل صالح . عملًا بين اينها عموم و خصوص من وجه برقرار است : بسا مؤمن و عامل صالح كه مستضعف نيست ، لااقل از گروه سوم است ( چون ما به گروه سوم و قطب سوم قائل هستيم ) و چه بسيار - كه اين خيلى زياد است - مستضعفينى كه مؤمن نيستند و عامل صالح هم به منطق قرآن ( كه برخى كارها را عمل صالح مىداند ) نيستند . ولى اگر گروهى مؤمنند و عامل به عمل صالح ، در عين حال مستضعفند ، بايد ببينيم ملاك [ پيروزى آنها ] چيست ؟ به اين ملاك است يا به آن ملاك ؟ مفسرين كه اين حرف را گفته‌اند و براى اين مطلب تعميم قائل نشده‌اند ، براى اين بوده كه نخواسته‌اند منكر يك سنت كلى الهى بشوند و بگويند كه قرآن به اين مسائل كار ندارد كه چه گروهى با چه گروهى مبارزه مىكنند و چه گروهى غالب مىشوند ؛ بلكه حرفشان اين است كه قرآن در اين موضوع بحث كرده است ولى آيا قرآن ملاك را استضعاف شدگى قرار داده است يا ايمان و عمل صالح ؟ اين آيه آيه‌اى است كه مىشود گفت ملاك استضعاف شدگى است ولى اين آيه هم خودش قرينه دارد كه ملاك استضعاف شدگى نيست يعنى الَّذِينَ عهد است نه عام و كلى ، براى اينكه بعد مىگويد : وَ نُرِيَ فِرْعَوْنَ وَ هامانَ وَ جُنُودَهُما مِنْهُمْ ما كانُوا يَحْذَرُونَ . بنابراين اينجا بحث راجع به خصوصِ اين مستضعفين است . در اينجا هم خدا از آن جهت بر آنها منت گذاشته كه ايمان

--> ( 1 ) آل عمران / 139 .