ماديت تاريخ از نظر قرآن بحث ما دربارهء اين بود كه ديد اسلام را دربارهء مسأله‌اى كه ما اسمش را ماديت تاريخ گذاشتيم [ بيان كنيم . ] البته اين همان اسمى است كه ديگران هم گذاشته‌اند : ماترياليسم تاريخى ؛ ولى ماترياليسم تاريخى شامل دو مفهوم است : يكى اينكه تاريخ طبيعتاً و ماهيتاً مادى است نه معنوى ، و ديگر اينكه جريان تاريخ يك جريان ديالكتيكى است ، كه آن به بحث بعدى ما مىخورد كه راجع به تكامل تاريخ بحث مىكنيم . بيان طرفداران ماديت تاريخ فعلًا بحث ما دربارهء همان ماديت تاريخ است . ابتدا عده‌اى از نويسنده‌هاى عرب اين حرف را زدند كه اسلام اگرچه ماترياليسم فلسفى را نمىپذيرد ولى ماترياليسم تاريخى را مىپذيرد يعنى تاريخ را به شكل مادى تفسير مىكند ، در جريانهاى تاريخ اصالت را براى جنبه‌هاى مادى جامعه قائل است . ساخت جامعه از قسمتهاى مختلف است . بعضى قسمتهايش مادى است كه مقصود همان قسمتهاى اقتصادى جامعه است و قسمتهاى ديگر غيرمادى است . گفته‌اند - چنان كه نظريهء ماركس هم همين است - كه اصالت مال جنبهء مادى جامعه است و جنبه‌هاى ديگر فرعى هستند ، به همان تعبير خود ماركس جنبهء روبنايى دارد ؛ يعنى اگر ما جامعه را به يك ساختمان تشبيه كنيم ، ساختمانى كه يك خانواده در آنجا سكنى دارند ، اين ساختمان خيلى چيزها دارد : اتاق پذيرايى دارد ، اتاقهاى خواب دارد ، آشپزخانه دارد ، دستشويى دارد ، حمام دارد ، هال دارد ؛ و احياناً واحدهاى مختلف دارد كه خانواده‌هاى مختلف در آن زندگى مىكنند . يك وقت همهء اينها را به