بشود روى حسابگرى تسليم شده ؛ يعنى مىبيند بالاخره من به اين قانون احتياج دارم ؛ قانون است ، يك جا به نفع من است يك جا به ضرر ، در مجموع قانون به نفع انسان است . درست است كه اينجا قانون به ضرر من است ، ناراحت هم مىشوم ولى در عين حال براى اينكه قانون از بىقانونى بهتر است و در پرتو قانون حق من لااقل در برخى موارد يا هرجا كه حق واقعى من است محفوظ مىماند پس آنجا هم كه قانون عليه من است من تسليمش هستم . اينجا نيز انسان قانون را براى منافع خودش مىخواهد . ولى يك وقت هست انسان به مرحله‌اى از رشد فكرى مىرسد كه اصلًا راضى به قانون و خشنود از قانون است . قانون اجرا بشود به آن خوشحال و خشنود است ، حال مىخواهد به ضرر خودش باشد مىخواهد به منفعت خودش باشد . قرآن مىگويد ايمان آن وقت ايمان است كه مردم از « خودى » برهند و تابع حق و عدالت باشند ؛ به گونه‌اى باشند كه وقتى دو نفر با هم اختلاف مىكنند و هريك خيال مىكند حق با اوست ، آنگاه كه نزد تو آمدند و تو بيان كردى كه حق چيست ، آن هم كه به ضرر او حكم كردى كوچكترين ناراحتى در خودش پيدا نكند . اين خودش يك امر معنوى است ، يعنى بايد رشد معنوى در اين حد باشد ، يعنى شما بايد اين قدر حق پرست و حق دوست و عدالت دوست باشيد . آيهء بعد : وَ لَوْ أَنَّا كَتَبْنا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيارِكُمْ ما فَعَلُوهُ إِلَّا قَلِيلٌ مِنْهُمْ وَ لَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا ما يُوعَظُونَ بِهِ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ وَ أَشَدَّ تَثْبِيتاً . وَ إِذاً لَآتَيْناهُمْ مِنْ لَدُنَّا أَجْراً عَظِيماً . وَ لَهَدَيْناهُمْ صِراطاً مُسْتَقِيماً « 1 » . لَوْ براى امتناع است . يك وقت مىگويد : « وَ انْ كَتَبْنا » يا « وَ اذا كَتَبْنا » اگر . . . ، يعنى به حالت ترديد است . در فارسى همهء اينها را ما با « اگر » مىگوييم . در زبان عربى « لَوْ » را براى يك امر ممتنع كه [ واقع ] نشده مىآورند كه ما كلمهء « مى » را اضافه مىكنيم مىگوييم اگر چنين « مىبود » يعنى چنين نيست ؛ [ واقع ] نشده ولى اگر مىبود ، اگرچه ممكن نيست كه مىبود . « اگرچه ممكن نيست » را هم در آن گنجانده ، و لهذا مىگويند كه « لَوْ » براى امتناع [ خلاف ] آن چيزى است كه گذشته ، كه بر خلاف آنچه گذشته واقع شود . مىگويد : وَ لَوْ أَنَّا كَتَبْنا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ . . . به فرض محال اگر ما بر اينها مىنوشتيم يعنى اگر اينها را مكلف مىكرديم كه خودتان را بكشيد ، يادار و ديار را به كلى

--> ( 1 ) نساء / 66 - 68 .