براى جامعه يك امر مقدس است . سازمانهاى مذهبى [ وجود دارند ، چون ] خود مذهب براى جامعه مقدس است . يا در آموزش و پرورش اخلاق براى جامعه مقدس است . همهء اينها وجود دارد . آيا جامعه در طبيعت خودش مادى است ؟ يعنى آنچه كه در درجهء اول هدف جامعه است همان هدفهاى مادى است و هدفهاى معنوى تابع و طفيل‌اند و طفيلى هستند ؟ پس اين برمىگردد به اينكه جامعه به عنوان يك موجود زنده و داراى شعور و وجدان آيا آن هدف اصلىاش ماديات است و به معنويات از آن جهت نيازمند شده است كه بتواند مادياتش را تأمين كند ، ولو آنكه طبقه‌اى آن را به وجود آورده باشد ؟ آيا معنويات را به خاطر ماديات به وجود آورده‌اند و وسيله‌اى است براى تأمين ماديات ؟ يا به عكس است ، هدف اصلى و نهايى جامعه معنويات است ، ماديات به منزلهء وسيله است ، يعنى انسان كه انسان است ، آنچه كه جوهر زندگى اجتماعى انسان را تشكيل مىدهد و واقعيت حيات انسانى است امور معنوى است ولى انسان چون نيازهاى مادى دارد اگر آن نيازهاى مادى رفع نشود نمىتواند باقى بماند ، از اين جهت به تبع و بالطفيل [ دنبال ماديات مىرود . ] مثل كسى كه مَركبى مثلًا قاطرى دارد و اين قاطر براى او وسيله‌اى است كه از جايى به جايى برود ، ولى اين قاطر بالاخره گرسنه مىشود كاه و جو مىخواهد ، اگر كاه و جو به اين قاطر ندهيم از راه مىماند . براى اينكه قاطر از راه نماند ما شكمش را هم سير مىكنيم ، آب هم به او مىدهيم ، تيمارش هم مىكنيم ، چاقش هم نگه مىداريم ، چون اين بايد باشد تا ما حركت كنيم ، اگر نباشد كه ما نمىتوانيم حركت كنيم . نظريهء درست و يا اساساً هيچ كدام از اين دو نظريه درست نيست ؟ جامعه مثل فرد است . فرد داراى غرايز مختلف است و هر غريزه‌اى براى خودش اصالت دارد . حالا اينكه يكى بيشتر يكى كمتر و فرق كند - كه عرض خواهم كرد فرقش در چيست - از اصالت هيچ كدامِ از اينها نمىكاهد . يك فرد را شما در نظر بگيريد . فرد نان مىخواهد و لباس مىخواهد و مسكن مىخواهد . اينها امور مادى است . همسر مىخواهد ، اين هم يك امر مادى بدنى است اما نه از نوع مادى اقتصادى ، و احترام مىخواهد يعنى همين قدر كه شكمش سير شد و همسرى داشت ولو اينكه در نهايت ذلت و نكبت و تحقير باشد اين برايش زندگى نيست ، مىخواهد در ميان مردم احترام داشته باشد . علم مىخواهد . نمىخواهد مثل يك حيوان به اين دنيا بيايد و برود و نفهمد كه در دنيا چه خبر است . اساساً مىخواهد بفهمد . دين مىخواهد ، پرستش مىخواهد ، اخلاق و فضيلت مىخواهد . دربارهء فرد انسان در مجموع سه نظريه وجود دارد : يكى اينكه فرد انسان به حسب طبع مادى