مىتوانيم وارد بحث تاريخ علمى خودمان بشويم . آيا تاريخ ، ماترياليست است يا ايده آليست يا رئاليست ؟ مسئلهء چهارم مسئلهء بسيار مهمى است كه مخصوصاً از نظر قرآنى ما بايد اين بحث را دنبال كنيم و خيلى آيات از آيات قرآنى را بايد مطالعه كنيم كه رفقا هم بايد در اين جهت كمك بدهند . اين بحث را ما تحت اين عنوان طرح مىكنيم : آيا تاريخ در طبيعت خودش و به حسب ماهيت خودش مادى است ؟ و به عبارت ديگر : آيا تاريخ ماترياليست است ؟ و يا تاريخ مادى نيست معنوى است ، به تعبير ديگر ايده آليست است ؟ و يا شقّ سومى وجود دارد : تاريخ نه ماترياليست است و نه ايده آليست ؛ تاريخ واقع گراست و در واقع گرايى و واقعيت گرايىِ خودش ، هم ماده جوست و هم معناجو ، كه ما از آن به « رئاليست » تعبير مىكنيم . پس مسئلهء چهارم اين است كه آيا تاريخ ماترياليست است يا ايده آليست است يا رئاليست ؟ « تاريخ ماترياليست است » يعنى چه ؟ اين از حساسترين مسائلى است كه ما با آن روبرو هستيم و بايد رويش خيلى كار كنيم . اينكه مىگوييم « ماترياليست » يعنى اخلاقاً ماترياليست ، يعنى آن هدف نهايى جامعه كه به دنبال آن است و آنچه كه براى جامعه اصالت دارد فقط امور مادى است . جامعه در طبيعت خودش آنچه را كه بالاصاله خواهان است هدفهاى مادى است و اما هدفهاى معنوى هدفهاى ثانوى جامعه است و در طفيل هدفهاى مادى . در جامعه خيلى مسائل وجود دارد ، مسائل مادى وجود دارد مسائل معنوى وجود دارد . از مجموع مؤسساتى كه در يك جامعه هست انسان مىتواند به نيازهاى جامعه پى ببرد . جامعه يك سازمان بزرگ و وسيع دارد كه باز خود آن به سازمانهاى مختلف تقسيم مىشود . يكى از آنها سازمان اقتصادى جامعه يا بنياد اقتصادى جامعه است . جامعه كشاورزى دارد ، بازرگانى دارد ، صنعت دارد ؛ يعنى قسمتهاى توليدى ، آن كه در جامعه توليد مىكند . جامعه سازمان قانونى دارد . بالاخره دولتى دارد ، قانونى دارد ، مقرراتى دارد كه در پرتو آن مقررات زندگى مىكند . جامعه فرهنگ دارد ، آموزش و پرورش دارد ، همان تعليم و تربيت ، تأسيسات بزرگ آموزشى و پرورشى دارد . سازمان قضايى دارد : دادگسترى . سازمان دينى و مذهبى دارد . و سازمانهاى سياسى دارد به شكلهاى مختلف ، دولت به يك شكل ، احزاب سياسى به شكل ديگر . هركدام از اينها هم تأمين كنندهء يك نياز براى جامعه است . دستگاههاى توليدى نيازهاى مادى جامعه را تأمين مىكند . قانون مىخواهد عدالت اجتماعى را [ از طريق ] مقرراتى كه در پرتو آن حد و مرزها تعيين شده باشد تأمين كند . دادگسترى مراقبت كامل دارد كه هركسى از حدود خودش تجاوز نكند و اگر كسى از حدود قانونى خودش تجاوز كرد رسيدگى كند . سازمانهاى فرهنگى [ وجود دارند ، زيرا ] علم