ويژگيهاى تاريخ علمى در جلسهء پيش براى تاريخ سه تعريف كرديم . گفتيم ما سه علم مختلف مىتوانيم داشته باشيم ، اعم از اينكه اسم اينها را علم تاريخ بگذاريم يا نگذاريم ، در زمينهء تاريخ سه علم عملًا وجود دارد . يكى را « تاريخ نقلى » اصطلاح كرديم كه آن همان علم به وقايع و حوادث است و كار اين علم فقط منعكس كردن نفس وقايع و حوادث است كه قهراً يك علم جزئى است . دوم علم به قواعد و ضوابط زندگى جامعه‌ها در گذشته ، يعنى مطالعهء وقايع و حوادث گذشته و زندگيهاى گذشتهء جامعه‌ها و كشف يك سلسله قواعد و ضوابطى كه بر زندگيهاى اجتماعى حاكم بوده و قهراً قابل تعميم هم هست ( وقتى « كلى » استنباط كرديم قابل تعميم خواهد بود ) . سوم علم تحولات جامعه‌ها كه اين بر اساس قبول اين نظريه است كه جامعه‌ها متحول و متطورند ، با يك نظام معينى از ساده‌ترين مراحل به عاليترين مراحل تطور پيدا كرده‌اند و همين طور طى مىكنند . دربارهء اوّلى كه تاريخ نقلى است بحث چندانى ضرورت ندارد . البته گفتيم آن هم علم مفيدى است ولى بستگى دارد به اينكه چه حوادثى در آن تاريخ نقلى نقل شده باشد و چه حوادثى نقل نشده باشد . ممكن است كه مسائل بيهوده‌اى نقل بشود از زندگيهايى كه در گذشته بوده است كه هيچ اثر و فايده‌اى ندارد و احياناً اثر گمراه كننده‌اى دارد و ممكن است كه از زندگيهاى گذشته قسمتهايى انتخاب بشود كه خود به خود براى انسانها عبرت آموز و درس آموز است . ولى دربارهء آن دو قسمت ديگر ، ما بيشتر بايد بحث كنيم . يكى آن كه ما « تاريخ علمى » اصطلاح كرديم يعنى علم به بودن جامعه‌ها در گذشته ، و ديگر آن كه ما « فلسفهء تاريخ » اصطلاح