كرديم يعنى علم به شدن و تطور جامعه‌ها در گذشته . در مورد اوّلى كه تاريخ علمى است چند مسئله لازم است ما طرح كنيم‌گو اينكه در مورد بعضى از آنها بحثهايى كه در گذشته كرديم كافى است . ولى بايد يادآورى بشود ، چون اينها را طرح كرده‌اند . يكى اينكه تاريخ علمى مىخواهد به صورت يك علم درآيد يعنى مىخواهد آنچه را كه در جامعه‌ها گذشته تحت يك ضابطه و قاعدهء كلى دربياورد و از اين رو تاريخ نقلى گذشته به منزلهء ابزار كار مىشود براى تاريخ علمى ، يعنى آنچه كه براى تاريخ نقلى مسئله است براى تاريخ علمى موضوع مطالعه است براى به دست آوردن مسئله ؛ چون مسئلهء تاريخ علمى حوادث و وقايع گذشته نيست ، ضوابط و قواعد حاكم بر زندگيهاى گذشته است . اين ضوابط و قواعد را از كجا مىتواند استنباط كند ؟ از روى تاريخهاى نقلى . آنوقت تاريخهاى نقلى براى تاريخ علمى حكم موادى را دارد كه يك عالم طبيعى در لابراتوار خودش آنها را گرد مىآورد و روى آنها بررسى مىكند و آزمايشها به عمل مىآورد و تجزيه و تركيب مىكند تا اينكه به يك ضابطهء كلى نائل بشود . وقتى به ضابطهء كلى نائل شد آنها را دور مىريزد و به آنها كارى ندارد . تاريخ علمى ، اين حوادث را براى آن به دست مىآورد كه بتواند به ضوابط و قواعد كلى نائل بشود . پس به منزلهء موادى است كه در لابراتوار خودش جمع مىكند با اين تفاوت كه لابراتوار يك عالم طبيعى يك لابراتوار عينى است چون موادش مواد عينى است ولى لابراتوار يك مورخ علمى لابراتوار ذهنى است چون موادش حوادث گذشته است ، گذشته كه وجود عينى ندارد ، از گذشته فقط يك پرونده دارد ، خود گذشته كه فعلًا وجود ندارد . پرونده و كاغذها را هم كه نمىشود در لابراتوار تجزيه كرد ، بايد روى آنچه كه در پرونده ثبت شده مطالعه و تفكر كند و با قوّهء استنباطْ قاعده كشف كند . از اين جهت مثل يك قاضى است كه مداركى را از حادثه‌اى كه در گذشته رخ داده است و آن حادثه فعلًا وجود ندارد در اختيار دارد ، از روى قواعد و قراينى كه در دستش هست مىخواهد حقيقت را كشف كند . اين هم مىخواهد از روى مداركى كه در دستش هست ضابطه‌اى به دست بياورد . و لهذا گفتيم كه كار مورخ علمى به فيلسوف شبيه‌تر است تا عالِم طبيعى ، چون عالم طبيعى سروكارش با مواد عينى است ، فيلسوف سروكارش با تجزيه و تحليل عقلى و فلسفى است . اعتبار تاريخ نقلى پس در تاريخ علمى هم ما به تاريخ نقلى احتياج داريم ، ابزار كار ماست . اينجا آن مسئلهء معروف - كه در گذشته گفته‌ايم - مطرح شده كه اصلًا تاريخ نقلى اعتبار ندارد . وقتى كه تاريخ نقلى اعتبار ندارد ، تاريخ علمى هم اعتبار ندارد ، چون تاريخ علمى مطالعهء روى تاريخ نقلى براى كشف قواعد و ضوابط است . چرا تاريخ نقلى اعتبار ندارد ؟ مىگويند به دو دليل : يكى اينكه مورخين و ناقلان