اينها كه اين همه مىگويند علم ، و علم هر روز متغير است ، امروز نظريات ديگرى پيدا شده چه از سوى طرفداران مذهب و چه از سوى مخالفان مذهب ، چه از طرف كسانى كه مذهب را يك امر الهى مىدانند و چه از طرف آنهايى كه براى مذهب ريشهء مادى قائل‌اند . افرادى مثل ويليام جيمز يا يونگ شاگرد فرويد كه طرفدار واقعيت مذهب هستند و به وحى اعتقاد دارند و وحى را يك استعداد روانى واقعى در انسان مىدانند و به عالم ماوراء الطبيعه معتقدند و يك نوع اتصال و ارتباط قائل هستند ، اينها رسماً مذهب را به همان ريشه‌اى كه خود مذاهب معتقد هستند معتقدند و آن را يك امر فطرى براى بشر و يك هدايت الهى ماورائى براى نوع بشر مىدانند كه به وسيلهء يك فرد از افراد ، نوع هدايت مىشود . يك عدهء ديگر مثل دوركهيم كه اصلًا براى مذهب ريشهء الهى قائل نيستند ، اين حرفها را هم ديگر قبول ندارند ، مسئلهء روح جمعى را معتقد هستند ( يعنى يك نظريهء جامعه شناسانه و روانشناسانه هر دو ) كه وقتى جامعه پيدا مىشود ، در بشر دو حس ، دو « من » پيدا مىشود ، يك منِ فردى و يك منِ جمعى ؛ انسان وقتى خودش را احساس مىكند ، به صورت دو من احساس [ مىكند ، ] گاهى خودش را « من » احساس مىكند به عنوان يك فرد ، گاهى خودش را « من » احساس مىكند به عنوان جمع . بعد معانى اخلاقى ، معانى مذهبى و حتى معانى هنرى را مولود روح جمعى مىداند و مىگويد تا بشر هست جامعه وجود دارد ، تا جامعه وجود دارد روح جمعى وجود دارد و تا روح جمعى وجود دارد مذهب وجود دارد . - اينجا بين دو نظرى كه شما فرموديد تركيب كرده ؛ نظريهء ترس و نظريهء ايجاد مذهب از جامعهء طبقاتى ، ايندو را با هم تركيب كرده به شكل يك نظر ذكر كرده است . استاد : به شكل يك نظر نيست ، دو نظر است ولى در نظريهء ترس نظريهء جهل هم گنجانده شده . - اينجا مىگويد آن نظر دوم يعنى نظر ايجاد مذهب به شكل سازمان يافته از بطن جامعهء طبقاتى ، در واقع تكامل و ادامهء نظريهء مذهب به شكل جهل يا ترس است . استاد : اين هم همان را مىگويد . تكاملِ آن است ، پس منبع و ريشه نيست . مىگويد بعدها در وقتى كه جامعه شكل طبقاتى پيدا كرد [ مذهب ] مورد استفادهء اربابان قرار گرفت ولى قبل از اين هم وجود داشت و قهراً وقتى كه مورد استفادهء اينها قرار گرفت [ تغيير شكل پيدا كرد . ] مسئلهء تغيير شكل مذهب را هم بعد ذكر مىكنند كه مذهب نيز در هر دوره‌اى شكلش ثابت نيست ، عيسويت در ابتداى ظهور خودش يك شكل داشت بعدها شكل ديگرى پيدا كرد . پروتستانتيسم را آمده‌اند يك