غير مذهبى ؟ مرد مذهبى بوده . ادينگتون فيزيكدان معروف جهان كه گويا هنوز هم زنده است و در فيزيك نظريات قابل توجهى دارد ، يك آدم مذهبى خيلى قوى است . در ميان تمام طبقات دانشمندان ( فيزيكدان ، رياضيدان ، زيست شناس ، روان شناس ، جامعه شناس ) هم مذهبى وجود دارد هم غير مذهبى . پس به مسئلهء علم و جهل مربوط نيست . اينجا هم مثلًا يك بچه ليسانسيهء ايرانى كه با چه دوز و كلكى توانسته خودش را تازه در دانشگاههاى ايران جا بزند ، اين ديگر عالم است و علمى فكر مىكند و چون علمى فكر مىكند اينها را قبول ندارد ، اما مثلًا اينشتين ديگر علمى فكر نمىكند ! واضح است كه حرف مفتى است . مسئلهء ترس چطور ؟ تمام آن ترسهايى كه در قديم علتهايش به قول اينها مجهول بود امروز براى مذهبى و غير مذهبى علت آنها روشن شده كه علت طوفان چيست ، علت زلزله چيست ، علت تگرگ چيست ، علت بيماريها چيست ، علت خسوف چيست ، علت كسوف چيست . براى علما از چند هزار سال پيش هم اين قضايا روشن بود . زلزله چرا پيدا مىشود ؟ زَلْزَلَتِ الْارْضُ لِحَبْسِ الْابْخِرَةِ . از دو هزار سال پيش اين حرف را مىزدند ، الهيون هم مىگفتند . پس اينها چون علت را مىدانستند يك علت مجهولى فرض نكرده بودند كه بعد ترسى از آن پيدا كنند و بخواهند براى او قربانى كنند . مى ماند مسئلهء كسب امتيازات طبقاتى كه نظريهء خود ماركس همين است . آن گروه اول مىگفتند جهل را از بين ببريد مذهب خود به خود از بين مىرود . گروه دوم مىگفت ترس را از بين ببر ، از جمله جنگها را از بين ببر ، مذهب خود به خود از بين مىرود . سومى مىگفت امتيازات طبقاتى را از بين ببريد مذهب خود به خود از بين مىرود ، چه علتش را آن طبقهء مرفه بدانيم ( زيرا وقتى او صاحب امتياز نبود ديگر به اين وسيله هم نيازى ندارد ) و چه اختراع كننده‌اش را طبقهء محروم بدانيم ( زيرا وقتى محروم نباشد به تسلّى خاطر نياز ندارد ) . به همين نشانى كه در كشورهاى سوسياليستى - مثل شوروى - بعد از دو نسل كه از ابتداى سوسياليسم و لغو امتيازات طبقاتى مىگذرد ، هنوز مسئلهء مذهب يك مسئلهء بغرنج در ميان جوانان است و [ مقامات اين كشورها ] دائماً شكايت دارند كه جوانان باز گرايش به مذهب پيدا كرده‌اند ، و دائماً با آن در حال مبارزه هستند . اگر مطلب اين‌جور بود كه اين آقايان مىگويند ، احتياجى نبود كه در شوروى بيايند با مذهب مبارزه كنند . امتيازات را لغو كردند ، علت از بين رفته ، علت كه رفته معلول خود به خود از ميان مىرود . به قول خودشان مىگويند مذهب ترياك جامعه است . علت ترياك و ترياكى را شما از بين ببريد ، ديگر [ آدم ] ترياكى وجود نخواهد داشت ، آن ترياكيهاى قديم هم يا مىميرند يا مثلًا مقدارى به آنها مىدهند ، بالاخره اينها كه منقرض شدند ديگر ترياكى در كشور وجود پيدا نمىكند . بعلاوه ،