نقد اين نظريات هر سه نظريهء اينها امروز آب و رنگى ندارد ، يعنى قطعاً هرسه نظريه امروز ديگر شكست خورده است ، نظريهء جهل ، نظريهء ترس و نظريهء تثبيت امتيازات طبقاتى . اينها كه مىگويند ماركسيسم علم است ، اين علم بودنش را در همين جاها بايد درست ديد كه آيا واقعاً علم اين حرفها را تأييد مىكند يا نه ؟ يك عالم غير ماركسيست ضد دين [ در اينجا چه مىگويد ؟ ] شما برويد دنبال عالمهاى ضد مذهب ، ببينيد آنها اساساً اين نظريه‌ها را امروز ديگر تأييد مىكنند ؟ نظريهء جهل ، امروز به يك حساب « دو دوتا چهارتا » مردود است ، چون اين‌طور كه اينها مىگويند يك تناسب معكوسى است ميان علم و مذهب ؛ هريك قدم كه علم جلو مىرود مذهب خود به خود از بين مىرود زيرا علم ، جهل يعنى علت را از بين مىبرد و علت كه برود ديگر محال است كه معلول باقى بماند . اگر اين حرف درست مىبود بايد هر فردى به هر نسبت كه عالمتر است بى دين‌تر باشد و به هر نسبت كه جاهلتر است ديندارتر باشد . در هيچ يك از اين دو طرف ، اين قضيه صادق نيست . ما اكثريت جهّال را مىبينيم كه مردم لامذهبى هم هستند و هميشه علما اگر بيشترشان مذهبى نباشند كمترشان مذهبى نبوده‌اند ، كه خود اينها بعد مجبورند به دروغ يك عده علمايى را كه مذهبى بوده‌اند بگويند لامذهب [ بوده‌اند . ] خود داروين كه اينها اين همه به او افتخار مىكنند يك فرد مذهبى بوده . تاريخ است كه دربارهء او مىنويسد وقت مردنش كتاب مقدس را به سينهء خود چسبانده بود ، و خودش هم دائماً [ مذهبى بودن خود را ] مىگفت . كشيشها با او مخالف بودند و او را تكفير مىكردند ولى خودش خودش را كافر نمىدانست ، خيلى هم مؤمن مىدانست و معتقد بود ، و مىگفت بين حرف من و آنچه در كتب مقدس آمده هيچ منافاتى نيست ، من به خداى يگانه معتقدم . او در مسئلهء « منشأ اصلى حيات » اول اين‌جور فرض مىكرد كه در اين تسلسل انواع ، رشته‌ها منتهى مىشود به هفت نوع اوّلى نه به يك نوع ( مثل اينكه در زمان او مسئلهء سلول مطرح نبوده ) . بعد مىپرسيدند آن هفت نوع چگونه پيدا شد ؟ مىگفت آنها را ديگر خالقْ حيات را در آنها دميده است . شبلى شميّل در مقدمه‌اى كه نوشته است - البته ترجمهء متن بخنر آلمانى است كه خود بخنر هم يك مرد ماترياليست است - اين مطلب را نقل كرده است . در همهء كتابها ، هرجا كه نويسندگان تاريخ علوم از روى بىغرضى شخصيت داروين را نوشته‌اند گفته‌اند على رغم تكفيرهايى كه شد خودش مرد مؤمنى بوده است . اديسون كه يكى از مخترعين بزرگ دنياست آيا يك مرد مذهبى بوده يا لامذهب ؟ مرد مذهبى بوده است . اينشتين كه در زمان ما تقريباً مشهورترين و معروف‌ترين مرد علمى جهان بوده و هست و در فيزيك و رياضى هنوز هم كسى ادعا نمىكند كه به پايهء او رسيده ، مرد مذهبى بوده يا