مرتضى مطهرى

548

مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي )

بعضى از امروزيها يك نوع رهنمود درونى كه از عمق حيات ناشى مىشود - از درون ناشى مىشود نه از بيرون - در اين حيوان وجود دارد . اين حيوان ، رهنمودشده به اين دنيا مىآيد ، متولد مىشود يا سر از تخم برمىدارد و بسا هست كه خود او هم علم به علم خودش ندارد ، يعنى به كار خودش آگاه نيست . انسان اين خصوصيت را دارد كه چيزى را كه مىداند ، بعد هم مىتواند بداند كه مىداند . ولى حيوان به راه خودش وارد است بدون اينكه خودش توجه به اين رهنمودى خود داشته باشد . ولى اين را كه از درون خودش دارد غريزى اوست ، يعنى طبيعت حياتى او چنين اقتضايى كرده كه اين چيز را بداند . اما اين چگونه رخ داده ؟ اين « طبيعت حياتى » كه ما مىگوييم ، يك كلمه‌اى است كه مىخواهيم بگوييم خلاصه اين از درون خود اوست ، يعنى همين قدر مىخواهيم بگوييم كه به آن صورتهاى ديگر نيست . البته در اينجا براى توجيه اين مطلب فرضيه‌هاى زيادى آورده‌اند . يك فرضيه اين است كه يك نوع تفاهم ميان اين حيوانات هست با يك زبان ديگرى كه انسان به زبان آنها آگاه نيست ولى خودشان به زبان خودشان آگاهند . - دربارهء خود انسان چطور ؟ استاد : انسان غريزه‌اش خيلى ضعيف است . البته در انسان غريزه خيلى كم است ، دو سه تاست . انسان از نظر غريزه ضعيفترين حيوانات است . البته اين قابل توجيه نيست كه مثلًا بگوييم اين مورچه اگر چيزى را مىداند آن مورچهء مادر به بچه‌هاى خودش آموخته است . ثابت شده كه اين‌طور نيست . مثلًا كارهاى غريزى كه يك خروس يا يك مرغ انجام مىدهد ، آيا چون با مادرش بزرگ شده از او ياد مىگيرد يا اينكه نه ، اگر ما اين را ببريم در يك جايى كه اصلًا مادر را نبيند باز هم با همان غريزه است ؟ تجربه نشان مىدهد كه با همان غريزه است . بعضى توجيه كرده و گفته‌اند اين سرشتى است اما ريشه‌اش مكتسبات گذشته است كه تدريجاً آمده . يعنى هر نسلى تجربه‌هايى كرده و بعد اين تجربه‌ها در او ذخيره شده ، تجربه‌هاى نسل گذشته به ارث به نسل بعد منتقل شده ، بعد آن نسل تجربه‌هاى نسل گذشته را داشته با يك چيز بيشتر ، بعد آنها باز در نسل بعد انباشته شده است . همين‌طور نسل به نسل به يكديگر منتقل كرده‌اند . اول هم خيلى كم بوده ، بعد در نتيجه اين قدر زياد شده است . اين را هم رد كرده‌اند ، علتش هم خيلى واضح است : اولًا علم اين جهت را قبول نمىكند كه معلومات اكتسابى يك فرد در ژنهايش اثر بگذارد . اگر اين‌طور باشد بايد همهء انسانها وارث همهء