همانها چشم مورّب پيدا مىكنند ، يعنى محيط اثر مىگذارد . بنابراين اگر ما خون و نژاد را عامل بدانيم - كه صد درصد نمىتوانيم بگوييم عامل است ؛ قطعاً اين‌طور نيست كه فقط بعضى نژادها [ در پيشبرد فرهنگ و تمدن مؤثر ] هستند و نژادهاى ديگر را به كلى بايد نيمه حيوان حساب كرد ؛ ولى اگر هم تفاوتى ميان نژادها قائل باشيم - اين عامل برمىگردد به تفاوت در محيطهاى جغرافيايى ، و مثل بوعلى از نظر طبى مىگويند : « اساساً منطقه‌هاى معتدله مزاجها و تركيبهاى مادى و بدنى معتدلترى به وجود مىآورد وتركيبهاى معتدلتر بدنى روحهاى معتدلترى به وجود مىآورد » و اين بعيد نيست . پس اين عامل برمىگردد به آن عامل . ابتكار در انسان بعد مىرسيم به عامل شرايط اقتصادى و توليدى . اين عامل از يك طرف به همان عامل دانش و اختراع برمىگردد ، ولى از طرف ديگر به يك نظريهء خاص در مورد انسان برمىگردد ؛ يعنى از يك نظر مربوط است به عامل دانش ، و از نظر ديگر مربوط است به نظريهء خاصى در مورد انسان . و آنچه كه مربوط است به نظريهء دانش و اختراع همين است كه مىگويند ابزار توليد - باز برگشتند به ابزار ؛ بديهى است ابزار اختراع بشر است - تدريجاً تكامل پيدا مىكند . بسيار خوب ، اولًا چرا خود بشر تكامل پيدا نمىكند ؟ [ يعنى چرا نمىگوييد بشر تكامل پيدا مىكند ؟ ] چرا بشر از عهد حجر آمد به عهد مفرغ ، از عهد مفرغ آمد به عهد آهن ؟ به همان دليل كه دانش بشر پيش مىرود ، يعنى تجربيات بشر براى نسلهاى بعد اندوخته مىشود ، و نيز به دليل حس تكاملى كه در بشر هست ؛ يعنى انسان يك ابزار را كه براى مقصد و هدفى مىسازد ، باز فكر مىكند و از نيروى ابتكار خود استفاده مىنمايد . ماركسيستها هميشه به كار تكيه مىكنند و به ابتكار كارى ندارند ، مىگويند انسان ابزارساز است و ابزار انسان ساز . اين تا حدى درست است . انسان ابزار را مىسازد ، ولى سروكار داشتن انسان با ابزارها ( يعنى عمل ) خودش براى انسان تجربه است ؛ تجربه‌اى است كه انسان با طبيعت و با ساختهء خودش دارد ، بدين معنى كه انسان با طبيعتى سروكار دارد كه ساختهء خودش هم هست . همين تجربه و همين كار ، انسان را مىسازد . به عبارت ديگر تجربه ، فكر انسان را بالا مىبرد . اين مطلب تا اينجا درست است ، ولى يك حساب ديگر هم هست : چرا فقط انسان اين‌جور است كه اگر با ابزارى كار بكند ، بعد ابزارش را پيش مىبرد ؟ ما حيوانهاى ديگر هم داريم كه با ابزار كار مىكنند . پرستو هم مىآيد از خار و خاشاك براى خود لانه مىسازد ولى چندين هزار سال است كه لانهء خود را به همين شكل درست كرده و يك ذره هم فرق نكرده است . زنبور عسل