گروهى ( مثلًا طبقهء مباشرين ) كه به شكلى منافع سرمايه‌دار را تأمين كند جزو طبقهء اوست . - مالك و دار و دسته‌اش . استاد : بله مالك و دار و دسته‌اش . پس اين ايراد نيست . آن طبقهء كارفرما هم جزودار و دستهء طبقهء همان سرمايه‌دار است و خود آنها هم در قديم توجه داشتند كه اين گونه نيست كه يا سرمايه‌دار و مالك ابزار توليد و يا كارگر ؛ بلكه يا مالك ابزار توليد و همهء مَن تَبَع او و همهء آنهايى كه منافع او را تأمين مىكنند و يا طبقهء كارگر . - پس بايد روابط مالكيت را از روابط توليدى تفكيك كنيم ، يعنى اين جمله غلط است كه روابط مالكيت شكل حقوقى روابط توليدىاند . مثلًا مباشرين در توليد نقش دارند اما در عين حال مالك نيستند ، يعنى روابط توليدى دقيقاً روابط مالكيت را [ نتيجه نمىدهند . ] استاد : ولى وابسته به طبقهء مالك كه هستند ، به دليل اينكه منافع آنها را تأمين مىكنند . آن ژاندارمى كه با آن تفنگ خودش مىآيد منافع اينها را تأمين مىكند جزو آن طبقه است ولو اينكه خودش چيزى ندارد . خيال نمىكنم اين اشكال وارد باشد . - بعد مىگويد روابط توليدى عقب مانده مجبور است خودش را با قواى توليدى پيشرفته منطبق كند كه تجلى جديد قانون ديالكتيك است كه تغييرات كمّى به تغييرات كيفى مبدل مىشود . جنگ جهانى اول و دوم و انقلاب كبير فرانسه را ناشى از همين امر مىداند در حالى كه درست نيست . بعد مىگويد روابط توليدى هم در قواى توليدى مؤثر است . در واقع توضيحى است كه بعد از آنكه انتقاداتى به اينها شده بيان كرده‌اند . شبيه همان قضيه‌اى است كه دربارهء زيربنا و روبنا دارند . . . استاد : خودش است ، همان است كه خود ماركس در ابتدا صددرصد مىگفت اقتصاد زيربناست و علت مطلق و همه چيز معلول مطلق ، تأثير يك طرفى است ، ولى بعدها نظر خودش را تعديل كرد و در عين اينكه از اصل نظريهء زيربنا و روبنا صرف نظر نكرد ولى گفت روبنا هم روى زيربنا اثر مىگذارد ، تأثير يك طرفى نيست ، دو طرفى است . همين بود كه بعد پيروانش از او قبول نمىكردند ؛ همان جريان معروف كه او آمد قائل شد كه روبنا هم روى زيربنا اثر مىگذارد ، شاگردها و