مريدهاى خودش نمىپذيرفتند . آن جملهء معروف را در اينجا گفت كه « من به اندازهء شما ماركسيست نيستم » چون آنها انكار مىكردند كه روبنا در زيربنا اثر داشته باشد . - البته بيشتر از حرفهاى آخر خودش انگلس آن را توجيه كرد . استاد : البته بعد انگلس اين را تعقيب كرد . - كه بعد عده‌اى انگلس را غير ماركسيست دانستند . استاد : بله ، به همين جهت . - قبلًا جناب آقاى مطهرى فرمودند كه ما در جواب اين بحث بايد اين را روشن كنيم كه اگر اين تأثير متقابل از هر دو طرف يكسان است ، پس زيربنا و روبنا معنى ندارد ، و اگر اين حرف درست است پس چرا نظريهء عوامل را كه عوامل مختلف سياسى ، فكرى ، اقتصادى و . . . مؤثر هستند رد مىكنيد . حال در مورد قواى توليدى و روابط توليدى مىگوييم آيا همچنان كه شما مىگوييد اگر قواى توليدى پيشرفت نكند روابط توليدى پيشرفته هرگز به وجود نمىآيد ، آيا برعكس آن را هم قبول داريد كه اگر روابط توليدى پيشرفته به وجود نيايد قواى توليدى به وجود نمىآيد ؟ يا نه ، مىگوييد اگر روابط توليدى عقب بماند نابودش خواهد كرد ، يعنى قواى توليدى حاكم است ؟ پس معلوم مىشود براى دو طرف به‌طور يكسان ارزش قائل نيستند و يكى زيربناست و ديگرى روبنا و همهء اشكالاتى كه بر اين طرز تفكر وارد است بر آن وارد خواهد بود . استاد : بله ، اين‌طور است . اغلب حوادث دنيا با اين نظريه قابل توجيه نيست . مثلًا همين نهضتهايى كه در كشورهاى خودمان رخ داده . انقلاب مشروطيت ايران خودش يك واقعيتى بود و تا حد زيادى هم در روابط اجتماعى اثر گذاشته است . اين انقلاب معلول چه بود ؟ چه تكامل ابزار توليدى در ايران پيدا شده بود ؟ هيچ . - آنها مىگويند خرده بورژوازى شهرى در حال رشد و تكامل بود ، يعنى بورژوازى شهرى كه به دنبال تجارت ايجاد شده بود ، اينها منافعشان با منافع مالكين بزرگى كه در آن موقع