طبيعت وضعيت زندگى عوض مىشود ، يعنى ابزار توليد نقش مؤثرى در تكامل اقتصادى و بالنتيجه در وضعيت اجتماعى ايفا مىنمايد و زندگى اقتصادى در تحت نفوذ تكامل قواى توليدى تغيير مىكند و اين ، بيان علت تغييرات روابط بين اشخاصى كه در توليد مؤثر مىباشند و بيان علت تغييرات فكرى بشر است . تكامل ابزار توليد معلول تكامل انسان است نه برعكس يك بحثى در گذشته بود ، گفتيم در توجيه تكامل ، ريشه را فرض كنيد اينها تكامل ابزار توليد مىدانند . از اين مسئله اظهار كرديم كه خود تكامل ابزار توليد معلول چيست ؟ چرا ابزار توليد تكامل پيدا مىكند ؟ آيا تكامل ابزار توليد تكامل طبيعى است ؟ مسلّم طبيعى كه نيست ، مانند يك درخت كه از درون خودش رشد مىكند چون حيات دارد ؛ يعنى ابزارهايى كه انسان ساخته ، اول مثلًا يك بيل ساده ساخته ، بعد بيل بهتر ، آيا اين بيل خود به خود تبديل به آن مىشود ؟ اين‌طور كه نيست . يا انسان است كه به اين تكامل مىبخشد ؟ يعنى انسان اين آمادگى را دارد كه در اثر يك تجربه بر معلومات خودش مىافزايد و بار ديگر با سرمايهء بيشتر وارد تجربه مىشود و قهراً ابزار بهترى مىسازد ، و همين‌طور ؛ و اگر اين‌جور باشد باز تكامل در نهايت امر با انسان بايد توجيه شود ، يعنى انسان يك ساختمان و طبيعتى دارد كه به مقتضاى آن طبيعت خاص او تكامل رخ مىدهد ، و الّا زنبور عسل يا موريانه يا حيوانات اجتماعى يا انفرادى ديگر هم از وقتى كه انسان در دنيا بوده آنها هم بوده‌اند ، يا قبل از انسان هم بوده‌اند ، آنها هم با طبيعت سر و كار داشته‌اند ، آنها هم طبيعت را تغيير مىداده‌اند . زنبور عسل هم طبيعت را تغيير مىدهد ، وقتى كه مىرود و گل را مىمكد و بعد مىآيد [ آن شهد را ] تبديل به عسل مىكند ، اصلًا كارش تغيير دادن است ، ولى چرا هيچ فرق نمىكند ؟ سال بعد كه مىآيد عين همان كار سال قبلش را تكرار مىكند ، و همين‌طور سالهاى بعد . هيچ تكاملى در كارش نيست . مثلًا در ابزارهاى خانه سازىاش هيچ گونه تغييرى پيدا نمىشود . پس ابزار توليد ، خودش خود به خود رشد نمىكند ، انسان است كه به آن رشد مىدهد . اين نشان مىدهد كه انسان در ساختمان خودش يك وضعى دارد كه قابليت پيشرفت و تكامل اجتماعى در او هست . مسئله برگشت به انسان ، كه اين را شما نظريهء ايده آليستى مىدانيد . شما مىخواهيد تكامل انسان را معلول تكامل ابزار توليد بدانيد در صورتى كه تكامل ابزار توليد مولود تكامل انسان است ، يعنى آن كه بالذات قابليت تكامل دارد انسان است . انسان ، كامل مىشود ، بعد به صنعت خودش تكامل مىبخشد ، نه اينكه صنعتش تكامل پيدا مىكند بعد انسان متكامل مىشود . روشن است كه ابزار توليد صنعت انسان است .