فقط زيربنا روى روبنا اثر بگذارد ، روبنا هم روى زيربنا اثر مىگذارد . بعد هم گفت ما به حكم اصل تأثير متقابل ميان اشياء كه قائل هستيم ، نمىتوانيم تأثير يكطرفه قائل بشويم بگوييم فقط اقتصاد روى شئون ديگر اثر مىگذارد و آن شئونِ ديگر روى اقتصاد اثر نمىگذارد ؛ نه ، شئون ديگر هم روى اقتصاد اثر مىگذارند . - من مىخواهم بگويم اين كار خودش انگيزهء اقتصادى دارد ، يعنى اگر انسان اقتصادى يك وقت گامى بر ضد اقتصاد خودش برمىدارد اين هم انگيزهء اقتصادى دارد . استاد : اين را گاهى اين‌طور هم نمىگويند ، مىگويند مثلًا انسان فداكارى مىكند . اين همان مسأله‌اى است كه به اصطلاح « امر بين امرين » ماركس است كه در آن گير كردند - بعد خواهيم خواند - كه اينها با آن جبر و ضرورت تاريخى كه از يك طرف گفتند چگونه آزادى انسان را توجيه مىكنند ، در چه حد توجيه مىكنند ؟ اين بحث بعد مطرح خواهد شد . - اين دو طبقه‌اى كه فرموديد ( طبقهء استثمارگر و طبقهء استثمار شده ) طبقهء بسته است يا باز ؟ استاد : نه ، اينها ديگر طبقهء بسته به آن معنا قائل نيستند . طبقاتى كه آنها مىگفتند ، طبقات دورهء ساسانى و غير آن ، طبقات اجتماعى ، طبقات قراردادى بود ، يعنى مىگفتند در نظام اجتماعى و در تشكيلاتشان طبقات بسته است يعنى كسى حق نداشت از طبقه‌اى به طبقهء ديگر برود . بچهء آهنگر بايد آهنگر باشد ، نمىتوانست مثلًا برود معلم شود ؛ يعنى قانون اجازه نمىداد . اينها الآن روى قانون بحث نمىكنند ، روى طبيعت بحث مىكنند . - تقسيم بندى طبيعت از كجا شروع مىشود كه يك طبقه مىشود طبقهء كارگر ، يك طبقه هم مىشود طبقهء سرمايه‌دار ؟ استاد : گفتيم از اوّلى كه مالكيت پيدا شد اين دو طبقه به وجود آمد . آنوقت قهراً طبقهء كارگر و استثمارشده . . . « 1 »

--> ( 1 ) [ افتادگى از نوار است . ]