- طبقهء كارگر هيچ وقت سرمايه‌دار نمىتواند بشود ؟ استاد : اين طبقهء كارگر نه ، ولى مىگويد اين بعد به نفى او مىرسد ، بعد ما مىرسيم به جامعهء بى طبقه . به اين معنا از طبقه خارج مىشود . - اگر به آن معنا باشد بنابراين عامل شخصيتش عامل مهمى مىشود . اگر يك كارگر سرمايه‌دار بشود بنابراين اين از يك طبقه به طبقهء ديگر رفته ، بنابراين عامل شخصيتش در كار بوده . چطور مىشود كه از يك طبقه به طبقهء ديگر مىرود ؟ يا به عكس ، طبقهء سرمايه‌دار يك اتفاق بيفتد بشود كارگر . استاد : بله ، نظير اين نقضها به اينها خيلى زياد وارد است ، از دو طرف هم هست . ممكن است كسى در طبقهء سرمايه‌دار باشد ولى طرفدار طبقهء كارگر باشد يا كارگر باشد طرفدار [ سرمايه‌دار . ] يك وقت يك آدم سرمايه‌دار حرفى زد ، از او تعجب كردم . صحبت همين جريانها بود و تمايل شديدى كه اخيراً جوانها به ماركسيسم پيدا كرده‌اند و بچه مذهبىها هم گرايش پيدا مىكنند . او با اينكه خودش يك سرمايه‌دار خيلى بزرگى هم هست گفت كه خلاصه با حرف كارى نمىشود درست كرد . بايد از جنبه‌هاى علمى و فكرى گفت ولى وارد عمل هم شد . من يك چنين حرفى را از او انتظار نداشتم . گفت خلاصه با اين فتوا و اين حرفهاى شما كار درست نمىشود ، بايد شما بياييد بگوييد كه هرچه اين فلانى ( خودش را مىگفت ) دارد همه‌اش دزدى است . خود من اقرار مىكنم كه هرچه دارم دزدى است . اينها را شما بايد برويد به مردم بگوييد . تا يك چنين فتواهاى انقلابى نباشد كار درست نمىشود . بايد بگوييد فلان كس دزدى مىكند ، هرچه دارد از طريق دزدى است . اين ، وجدان بشر است . اين واقعاً يك مسأله‌اى است . همين حرف ارزش دارد . همين ارزش دارد كه يك انسان وجدانش بر خلاف وضع طبقاتىاش حكم كند . اين نشان مىدهد كه انسان اصالتى دارد . اين‌جور انسانها قهراً كارهايى كه ما مىگوييم « كار خير » هم خيلى انجام مىدهند ولى در عين حال خودش مىآيد به نفع گروه مخالف و ضد خودش اظهارنظر مىكند . از آن طرف هم هست . از آن طرف كه خيلى زياد است . اين بحث امشب بحث خوبى بود . اين را بايد ضبط و نگهدارى كنيد يعنى به ذهن بسپاريد ، زيرا بحث خيلى لازم و مفيدى است . اگر اين بحث نشود بحثهاى ديگر خوب روشن نمىشود .