بر اساس مواد توليدى ؛ يعنى روابط توليدى را ما اين‌طور تعريف مىكنيم : رابطه ميان انسانها از نظر مواد توليدى ، كه اين رابطه [ مىتواند ] بر اساس مالكيت اشتراكى باشد يا بر اساس مالكيت اختصاصى ، و مالكيت اختصاصى هم ممكن است شكلهاى مختلف و گوناگون پيدا كند . اين هم روابط توليدى . 5 . روابط اجتماعى حال اگر « مناسبات اجتماعى » يا « روابط اجتماعى » مىگوييم ، روابط اجتماعى شامل روابط توليدى هم مىشود ولى يك معنى اعم و وسيعترى است ، چون روابط توليدى يعنى روابط انسانها از نظر مواد توليدى ، ولى روابط اجتماعى يعنى روابط انسانها با يكديگر از نظر اينكه با هم زندگى مىكنند و زندگى اجتماعى دارند . آن روابط ممكن است كه روابطى باشد نه از نظر امور توليدى بلكه از نظر مثلًا رابطهء حاكم و محكوم ، اينكه مثلًا حكومت چگونه باشد . اين خودش يك رابطهء اجتماعى است ميان افراد . اساساً رابطهء بردگى ، اينكه يك انسان مالك انسان ديگر باشد ، يك نوع رابطهء اجتماعى است نه رابطه ميان دو انسان از نظر مواد توليدى . اين را هم مىگويند « روابط اجتماعى » . على الظاهر ( على الظاهر كه مىگويم براى اينكه بعد ببينيم چيز ديگرى به نظر مىرسد يا نه . ) آنچه را كه ما « زيربنا » مىگوييم شامل ابزار توليد ، نيروهاى توليدى ( با تفاوت مختصرى كه با ابزار توليد دارد ) و وجه توليد و شيوهء توليد مىشود و اما « روبنا » همانهاست كه شامل روابط اجتماعى و روابط توليدى مىشود . مثلًا اگر ابزار توليد در حد ابتدايى باشد و وجه توليد يعنى شيوهء توليدْ خصوصى باشد اقتضا مىكند كه رابطهء توليد ، مالكيت اختصاصى باشد . اما اگر ابزار توليد ، تكامل يافته‌تر و شيوهء توليد ، دسته جمعى باشد آن وقت اقتضا مىكند كه روابط توليدى هم اشتراكى باشد . حال اگر ابزار توليد تكامل پيدا كرد و وجه توليدْ اجتماعى شد ولى مالكيت در حد اختصاصى باقى ماند ، مىگويد وقتى كه ابزار توليد ابزار دستى بود و شيوهء توليد هم صنعت دستى و انفرادى بود ، آن وقت مالكيت خصوصى بايد مىبود ؛ آن مالكيت خصوصى اين وجه توليد و اين ابزار توليد را توجيه مىكرد ؛ ولى وقتى كه وجه توليد عوض شد ، اين مالكيت خصوصى نه تنها نمىتواند آن را توجيه كند ، به صورت يك سد و مانعى درمىآيد . همين جاست كه بحران به وجود مىآيد و خواه ناخواه انقلابى بروز مىكند تا در آن انقلاب اين رابطهء توليدى به گونه‌اى قرار بگيرد كه با آن وجه توليد هماهنگ باشد ؛ و لهذا تز اينها اين است : آنجا كه ابزار توليد حالت دسته جمعى دارد ( مانند عصر ما كه ابزار توليد از حالت انفرادى خارج شده ) نظام سرمايه دارى كه بر اساس مالكيت خصوصى است با آن سازگار نيست ، چون سازگار نيست جبراً بايد از بين برود ، بايد