حيوانها در مضيقه خواهند بود . بعد افرادى را مىفرستادند دنبال آب و علف ، و هر جا پيدا مىكرد خبر مىآورد فلان جا مقتضى است برويم آنجا ، همه حركت مىكردند مىرفتند آنجا . در كلام اميرالمؤمنين هست : « وَ ما كُنْتُ الّا كَقارِبٍ وَرَدَ وَ طالِبٍ وَجَدَ » « 1 » . « قارب » همان رائدى را مىگويند كه در شب دنبال آب مىگردد . كسى كه در شب دنبال آب بگردد و بعد « وَرَدَ » يعنى پيدا كند مىگويند « قارب وَرَدَ » . به هر حال اين‌طور زندگى قهراً تحرك ايجاد مىكند ، ثبات و سكون نيست . اين ، شيوهء خاص توليد است . ولى كشاورزى ، هم با دامدارى هم با صيادى فرق دارد ؛ انسان را ساكن مىكند براى اينكه وقتى كشاورزى مىكند بايد در اين زمين بذر بپاشد ، خود به خود يك نوع وابستگى به زمين پيدا مىكند ، چون اين زمين است كه به او محصول مىدهد . از اول پاييز كه مىآيند تخم را مىكارند ( اگر پاييزى باشد ) تا وقتى برداشت مىكنند كه معمولًا خرداد برداشت مىكنند حدود نه ماه طول مىكشد . اگر سال ديگر هم از همين زمين بخواهد استفاده كند قهراً در يك محل بايد سكنى اختيار كند ، تقريباً حالت شهرنشينى برايش پيدا مىشود يعنى همان سكونت و آرام گرفتن . پس شيوهء توليد فرق مىكند ، شكل توليد فرق مىكند . همان‌طور كه شكل توليد از نظر انفرادى و دسته جمعى بودن فرق مىكند ، شيوهء توليد از نظر اينكه يك توليدِ متحرك باشد يا يك توليدِ ساكن فرق مىكند . قهراً به حساب اينها - و خواهند گفت - روى ساير قسمتها اثر مىگذارد . اين هم كلمهء « وجه توليد » كه ظاهراً شيوهء توليد همچنين چيزى است . 4 . روابط توليدى و اما كلمهء « روابط توليدى » يا « مناسبات توليدى » . ظاهراً مقصود از « روابط توليدى » روابط حقوقى است بر اساس مواد توليدى ، روابط حقوقىاى كه بر اساس مواد توليدى برقرار مىشود . مثلًا در دوره‌اى كه اينها نام آن دوره را « دورهء اشتراكى » مىگذارند ، روابط حقوقىِ توليدى روابط اشتراكى است يعنى بر اساس مالكيت دسته جمعى است . مالكيت دسته جمعى يك نوع خاص رابطهء توليدى است . بعد كه دورهء كشاورزى پيش مىآيد دورهء مالكيت خصوصى آغاز مىشود . از آن زمانى كه بشر به وسيلهء كشاورزى يا به وسيلهء دامدارى قدرت پيدا مىكند كه بيش از ميزان احتياج خودش توليد كند و قدرت ذخيره پيدا مىكند مسئلهء مالكيت خصوصى به وجود مىآيد . اينجا رابطهء انسانها با يكديگر از نظر مواد توليدى فرق مىكند . اين رابطه بر اساس اين است كه اين مال من است مال تو نيست ، اين مادهء توليدى مال من است مال تو نيست . اين ، رابطه‌اى است ميان انسانها

--> ( 1 ) نهج البلاغه ، نامهء 23 .