2 ماديگرايى تاريخى تعديل ماركس و انگلس در نظريهء جبر اقتصادى عنوان بخش دوم اين بود : « حتميت اقتصادى به شكل مطلق آن » . اين همان مطلبى است كه شايد در جلسهء پيش هم بحث شد كه ماركس در ابتدا اين اصالت اقتصاد و جبر اقتصادى را به شكل افراطىتر مطرح كرد . همان كلمهء « زيربنا » را كه به كار برد به اين معنا بود كه اصلًا تنها علت و اساس اقتصاد است و همه چيز ديگر طفيلى محض . ولى بعدها خودش با انگلس تعديل يا تعديلاتى وارد آورد و حتى انگلس اعتراف مىكند كه ما در ابتدا مقدارى در اين مسئله تند رفتيم . عبارتهايش را خواهيم خواند . بعد مىگويد دو تعديل در اين تز وارد شد ، يكى در شكل ارائهء آن و يكى در محتواى آن . شكل ارائه ، يعنى طرز بيان ، مطرح نيست و مسئلهء مهمى نيست . تعديل در محتوا ، به اين معنا كه باز از يك اصل ديگر ديالكتيكى استفاده كردند كه همان « اصل تأثير متقابل » بود . اصل تأثير متقابل درواقع اين است كه هيچ چيزى علت محض نيست و هيچ چيزى هم معلول محض نيست . هر علتى در معلول خودش اثر مىگذارد ، معلول هم در علت اثر مىگذارد ؛ يعنى هر علتى علت است براى معلول خودش و معلول است براى [ معلول ] خودش . هر علتى از معلول خودش اثر مىپذيرد ؛ چنين چيزى . از همين اصل استفاده كردند ، گفتند اگرچه اقتصاد زيربناست و همه چيز ديگر روبنا ، ولى به حكم اينكه هيچ چيزى علت محض نيست و هيچ چيزى معلول محض نيست ، روبنا هم بر زيربنا اثر مىگذارد . تنها اين زيربنا نيست كه بر روبنا تأثير مىكند ؛ به حكم اصل تأثير متقابل كه يكى از اصول ديالكتيك است روبنا هم بر زيربنا اثر مىگذارد . اين ، تعديل خيلى بزرگى است ؛ يعنى تا حد زيادى اقتصاد را از اصالت مىاندازد . منتها اينها در اينجا توضيح