1 ريشه‌هاى فكرى فلسفهء ماركس - . . . همكار خيلى صميمى ماركس كه به او ماركس دوم هم مىگفتند انگلس است كه او هم در سال 1820 يعنى دو سال بعد از ماركس در شهر « بارمن » متولد مىشود . انگلس خدمات زيادى نسبت به ماركس داشته ، چه از جهت مادى و چه از جنبه‌هاى فكرى . از جهت مادى ، همان دورهء فلاكت ماركس به وسيله تأمينهاى مادى انگلس اداره مىشد و اگر او نبود وى اصلًا قادر به ادامهء حيات نبود . خودش از يك خانوادهء ثروتمند از اهالى « بارمن » بود و يك كارگاه نساجى و خلاصه ثروت قابل ملاحظه‌اى داشتند ؛ و بعد اشاره مىكند كه محيط خانوادگى انگلس او را خيلى زود به يك جوان سركش مبدل كرد « 1 » . استاد : يك مسئله در اينجا همين است كه هم خود ماركس هم انگلس ، اينها هيچ كدام وابسته به آن طبقه‌اى كه مدافع آن طبقه از آب درآمدند نبودند ، يعنى اينها جزو طبقه‌اى كه مدافع آن طبقه بودند نبودند يعنى از طبقهء كارگر نبودند . خودش از طبقهء بورژوا بوده ، انگلس هم كه اصلًا از طبقهء سرمايه‌دار بوده ؛ پدرش كارخانه‌دار بوده و [ مؤلف ] علت عصيان انگلس را فقط يك امر روانى توجيه مىكند ، مىگويد به علت تنگ نظرىهاى محيط خانوادگى ؛ يعنى يك مسئلهء روانى است غير از مسائل [ طبقاتى ] . مىخواهم بگويم آيا خود وجود ماركس و وجود انگلس نقض كنندهء فلسفهء آنها نيست ؟ آرى ، براى اين كه اساس اين فلسفه بر اين است كه فكر انسان زادهء محيط طبقاتى و

--> ( 1 ) خلاصه‌اى از صفحات 8 و 9 كتاب ماركس و ماركسيسم .