مرحلهء آگاهى رسيد ، حسابش از حساب طبيعت جدا شد . ابتدا طبيعت به‌طور خودكار عمل مىكرد ، انسان هم به‌طور خودكار . بعد انسان رسيد به آنجا كه درگيريهايش با طبيعت به صورت آگاهى درآمد : طبيعت است ، منم در مقابل طبيعت ، من بايد بر طبيعت اثر بگذارم ، كه اگرچه نويسنده تعبير « بر نهاد و برابر نهاد و هم نهاد » ( يعنى تز و آنتى تز و سنتز ) را به كار نبرده ولى عملًا همان است . بعد مىگويد : « دوران كنونى ، اين كشمكش را به نحوى انقلابى بسط داده است . اينك بشر در صدد درك و نه فقط نفوذ در محيط بلكه در خويشتن است . » آن مرحله ، مرحلهء آگاهى بر محيط و نفوذ در محيط بود . اكنون انسان رسيده به مرحلهء خودآگاهى ، آگاهىِ از خود و نفوذ در خود . « و اين ، بُعد جديدى به عقل و نيز تاريخ داده است . » اين هم يك مسئله . آنگاه مىگويد : دگرگونى در دنياى معاصر كه رشد آگاهى بشر از خويشتن را در برداشت مىتوان گفت با دكارت آغاز شد . اين هم حرفى است كه گفتيم صحيح نيست . بعد مىگويد : ولى اين رشد آگاهى ( يعنى اينكه انسان به خود و مسائل خود انديشيد ) اگرچه از دكارت آغاز شد ولى ظهور و بروز و آشكار شدنش در دورهء روسو در قرن هجدهم بود . دكارت در قرن شانزدهم بوده . دو قرن بعد در دورهء روسو ( يعنى دوره‌اى كه مناديان آزادى براى آزادى ندا سر دادند ) اين رشد آگاهى آشكار شد « 1 » . اينجا آزادى را در واقع تحت الشعاع آگاهى قرار داده . به اعتبار اينكه بحث از آگاهى مىكند بحث از آزادى را مطرح مىكند نه اينكه آزادى را [ به‌طور مستقل مطرح كرده باشد ، ] يعنى آزادى را به نوعى خودآگاهى تعبير كرده است . خودآگاهى در مقابل سنتها ما در ميان آزاديها يك آزادى را نگفتيم كه اتفاقاً او بر همين يكى بيشتر تكيه كرده است و آن آزادى از سنتهاو قوانين موجود و به دست گرفتن قوانين است كه انسان خود واضع قوانين باشد « 2 » ، كه اين هم خودش مطلبى است . اقسام ديگر آزادى را ذكر نكرده : آزادى در برابر طبيعت ، آزادى در مقابل تمايلات نفسانى خود ، آزادى انسان در مقابل انسانهاى ديگر . يكى ديگر آزادى از قيود و

--> ( 1 ) دورهء دوم كه از دكارت آغاز شد ( آگاهى از آگاهى ) در حقيقت در قرن 18 به اوج خود رسيد كه به مسئلهء آزادى توجه شد . ( 2 ) مرحلهء ديگر خودآگاهى ، خودآگاهى در برابر سنتها و قوانين حاكم بر اجتماع و آزادى از اسارت آنها و به دست گرفتن ابتكار وضع قانون براى خود است .