2 تكامل تاريخ اين بحث « تكامل و پيشرفت » نشان مىدهد كه خود مؤلف هم در يك بن بستى گرفتار است كه ما پيشرفت را چه تعريف كنيم و در چه جهتى بدانيم ، و قهراً تا مفهوم پيشرفت روشن نشود مفهوم انحطاط روشن نمىشود . بعلاوه اين نظريه‌اى كه بعضى مىگويند « تمدن غرب رو به انحطاط است » منظورشان چيست ؟ در چه جهت در انحطاط است ؟ اين بحث در اينجا بحث خيلى سردرگمى است . فرق تام و كامل در زبان عربى دو لغت نزديك به يكديگر داريم ، يكى لغت « تمام » و ديگر لغت « كمال » و در مقابل هر دو هم كلمهء « نقص » به كار برده مىشود . مىگوييم تامّ و ناقص ، يا مىگوييم كامل و ناقص . آيا اين دو لغت يك مفهوم و يك معنا دارد ؟ تامّ يعنى كامل و كامل يعنى تامّ ؟ يا ايندو با همديگر فرق دارند ؟ مىگويند كه ايندو با همديگر فرق دارند و اين نكته‌اى بوده كه از قديم به آن توجه داشته‌اند . از جمله بوعلى در شفا به مناسبت خاصى - كه فلاسفه تقسيمى مىكنند در موجودات ، مىگويند موجودات بر چند قسمند : يا تامّند يا ناقص يا مستكفى و يا فوق التمام - اين بحث را مطرح مىكند كه فرق ميان تامّ و كامل چيست ؟ و همين بحث به مناسبتى در تفسير آمده يعنى بحث قرآنى شده است ، چون در آيهء كريمه آمده است : الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَ رَضِيتُ لَكُمُ