آنچه مسلّم است اين است كه [ براى تاريخ ] تا حدودى قوانين كلى مىشود كشف كرد و تا حدود قوانين كلى ، از تاريخ مىتوان درس آموخت و تا حدود همان قوانين كلى پيش بينى هم مىتوان كرد . در اينجا بعد از آنكه مثالهايى دربارهء درسها ذكر مىكند - كه مثلًا جامعهء روم از جامعهء يونان عبرت گرفت ، يعنى آن را الگوى خود قرار داد و از آن استفاده كرد و بعد انگليسىها در دوره‌هاى اخير از مطالعه در تاريخ روم استنباطها و استفاده‌ها كردند - بحثى را مطرح مىكند كه اصلًا اين تمايزى كه شما بين علم و تاريخ ذكر مىكنيد و دربارهء علم مىگوييد كه صد درصد مىتواند پيش بينى كند ، علم هم صد درصد نمىتواند پيش بينى كند . شما اين را يك امر مسلّم نگيريد ، زيرا قوانين علمى هم آن قاطعيتى را كه از آن انتظار مىرود ندارد . در اينجا با استفاده از اصلى كه در گذشته گفتيم بايد توضيح داد كه علم در بعضى از موارد مىتواند پيش بينى كند . هر اندازه موضوعات علمى ساده‌تر باشد پيش بينىاش هم ساده‌تر است . گفتيم كه در طبيعت ، ساده‌ترين علوم علم حركات است كه مربوط به جمادات مىباشد ، چون موضوعش چندان پيچيده نيست . منجّمان پيش بينى مىكنند و پيش بينىِ قطعى هم هست ( كه اينجا ذكر نكرده ) ، خسوف ، كسوف يا حوادثى مثل عبور ستارهء دنباله‌دار را پيش بينى مىكنند ، چرا ؟ چون ضوابط اين علوم ساده است ، مىتوان روى كاغذ حساب كرد و پيش بينى نمود . اما چرا راجع به زيست شناسى نمىتوان پيش بينى كرد ؟ همانها كه تكامل را در گذشته تا حال صد درصد قبول كرده‌اند كه حيوانات اين مراحل را تا اينجا طى كرده‌اند ، از اين به بعدش را نمىتوانند پيش بينى كنند چون موضوع پيچيده است ، كار زيست شناسى است ، يعنى با جاندار سروكار دارند و قهراً در علوم انسانى هم پيش بينى مشكل است . پس اينكه شما مسلّم گرفته‌ايد كه علوم غير انسانى قابل پيش بينى است و پيش بينىها قاطع است ولى تاريخ چنين نيست ، اين گونه نمىباشد ، در آن موارد هم پيش بينىها آنقدر قاطع نيست . اينها اقامهء دليل ما بر علم بودن تاريخ نيست ، بلكه رد اشكال آنهاست كه به اين دلايل تاريخ را علم نمىدانند . مى گويد : در درسهاى تاريخ ، ما فرض را بر اين گذاشته‌ايم كه از گذشته براى حال درس بياموزيم . اتفاقاً اين تأثير ، متقابل است ؛ از گذشته براى حال درس مىآموزيم و از حال براى گذشته . اين حرف درستى است و علت آن اين است كه انسان طبيعت مشابهى دارد . افرادى كه جامعه شناس‌اند و جامعهء زمان خود را خوب مىشناسند بهتر مىتوانند جوامع گذشته را تفسير كنند . من يك درس شخصى را براى شما مىگويم .