[ و شرايط اجتماعى موجود نيز در انتخاب او مؤثر بوده است ، چنان كه ] آن كسى هم كه امروز دارد مىنويسد همين‌طور است . اين است كه بعضى گفته‌اند اساساً تاريخ از مقولهء علم نيست ، از مقولهء هنر است ، چون علم يعنى كشف وقايع آنچنان كه بوده و هنر يعنى ساختن يك چيز آنچنان كه دل خودمان مىخواهد مثل مجسمه سازى . هر مورخى براى خودش يك هنرمند است ، يعنى چيزى را ساخته است آنچنان كه دل خودش مىخواسته است و به تعبير فلسفى ، مصنوع يك مورخ ماده‌اى دارد و صورتى . مورخهاى خيلى امين در ماده دخل و تصرف نكرده‌اند ولى در صورت ، دخل و تصرف كرده‌اند . مورخينى كه امين نيستند ، هم در ماده دخل و تصرف مىكنند و هم در صورت . از اين جهت اساساً تاريخ ، علم نيست . پس در مسئلهء « مورخ و وقايعى كه در اختيار دارد » در واقع بحث دربارهء ارزش علمى تاريخ است كه آيا تاريخ مىتواند علم باشد يا به دليل بىاعتبارى آن نمىتواند علم باشد . - . . . خلاصه ، واقعيت تاريخى هست ولى مورخ مىآيد در آن دخل و تصرف مىكند و آن را به اشكال مختلف عرضه مىدارد . - اين كه مىگوييد واقعيتى هست در كجا هست ؟ در كتابها هست يا در خارج ؟ استاد : اين شامل هر دو است . يك مورخ هست كه خودش حاضر و شاهد واقعه است . مثَل او و آن حوادثى كه مشاهده مىكند و بعد آنها را نقل مىكند ، مثَل همان كسى است كه مىرود ماهى را مىخرد و بعد آن را مىپزد . ديگر طرز پختنش به سليقهء او مربوط است و لذا فرق مىكند ؛ او از آن ماهى يك نوع غذا به وجود مىآورد ، همان ماهى را شخص ديگرى مىبرد در خانه‌اش و از آن غذاى ديگرى [ به وجود مىآورد . ] در عين حال اين دو غذا ماهى است ، اين‌طور نيست كه اين ماهى در بيايد و آن مثلًا مرغ در بيايد . ولى در عين اينكه هر دو ماهى است ، تفاوتهايى دارند . مورخ كه مىآيد وقايع را نقل مىكند ، آن كسى كه بعد از صد سال دويست سال مىخواهد تاريخ بنويسد براى او مادهء تاريخى ، نقلهايى است كه در كتاب آمده . او نيز با همين نقلهايى كه از فيلتر آنها به آن شكل درآمده ، عيناً همين عمل را انجام مىدهد ؛ يعنى آنچه كه در متون تاريخى كتابها مىبيند براى او مىشود مادهء خام ، و اين مادهء خام را مطابق ذوق و سليقهء خود به صورت پخته در مىآورد . - تصرف در تصرف مىكند .