حق است حق در جامعهء بشر جريان مستمرى دارد ، اگر شما گرايش به حق پيدا نكنيد قوم ديگرى هستند كه گرايش به حق پيدا كنند . اين معنايش اين نيست كه حق به زور خودش را تحميل مىكند . فرق ضرورت ناشى از اختيار و ضرورت حاكم بر اختيار فرق است ميان ضرورت بالاختيار و ضرورت حاكم بر اختيار . اينكه بعضى خيال كرده‌اند اگر اختيار بود ضرورت نيست و اگر ضرورت بود اختيار نيست ، اشتباه است . فرق است ميان ضرورتهايى كه حاكم بر اختيار و سلب كنندهء اختيارند و ضرورتهاى ناشى از اختيار . ضرورت ناشى از اختيار قهراً جنبهء علمى پيدا مىكند ؛ چون ضرورت است قطعيت و سنت پيدا مىشود ولى بدون آنكه حاكم بر اختيار باشد يعنى جبرى ايجاد كند . مثلًا الآن بين قم و تهران يك جاده بيشتر وجود ندارد و يك ترافيك مخصوص جريان دارد . در حال احداث يك اتوبان ميان قم و تهران هستند . انسان مىگويد كه اگر روزى اين اتوبان راه بيفتد بدون شك اكثريت قريب به اتفاق اتومبيلهاى سوارى از آنجا مىروند . قهوه خانه‌ها هم از حالا حساب كار خودشان را كرده‌اند ، بساطشان را از مسير سابق جمع مىكنند و به مسير جديد مىآورند . اتوبان يعنى جاده‌اى كه قهراً اتومبيلها مىتوانند سرعت بيشترى داشته باشند و تصادف هم در آنجا كمتر است ، يعنى زودتر و بهتر به مقصد مىرسند و خطر تصادفشان هم خيلى كم مىشود . عقل هر انسانى اقتضا مىكند كه اين را انتخاب كند . اين به‌طور ضرورت صورت مىگيرد ولى اين ضرورت ناشى از اين است كه مردم عقل دارند ، ديوانه نيستند و در انتخابهاى خودشان مصلحت را در نظر مىگيرند . بنابراين چنين ضرورتى هست ولى آيا معنايش اين است كه وقتى اتوبان داير شد مردم مجبورند از اتوبان بروند ؟ هيچ كس مجبور نيست ، ولى به دليل اينكه ديوانه نيست آن را انتخاب مىكند . مثل هر كالاى بهتر مرغوبتر ارزانترى كه در بازار بيايد . آيا انسان شك مىكند كه آن كالاى گرانتر نامرغوبتر ورشكست مىشود و اين [ كالاى ارزانتر مرغوبتر بازار را تسخير مىكند ؟ انسان هميشه كار ] « 1 » آسانتر و كم خرج‌تر را انتخاب مىكند ، كارى كه وقت كمترى از او بگيرد . وقتى چنين چيزى باشد مردم قهراً آن را انتخاب مىكنند . مسئلهء انتخاب حق از نظر قرآن يك چنين چيزى است . چون حق يك امرى است كه در فطرت و سرشت انسانها هست پس اگر حق را مردم انتخاب مىكنند به حكم سرشت حق جوى خودشان انتخاب مىكنند ، نه اينكه يك قوهء جابره‌اى مىآيد آنها را مجبور مىكند . ولى آن آقايان مىگويند ابزار توليد اصلًا تشخيص را از انسان مىگيرد ، او براى تو تشخيص مىسازد نه اينكه تو با تشخيص خودت اين گونه انتخاب مىكنى . ما مىگوييم عقل و تشخيص در ماوراى اين واقعيت

--> ( 1 ) [ افتادگى از نوار است . ]