ذوق و صنعت آنچه در بخش علم و فرهنگ بيان كرديم ، مظاهر خدمات فكرى ايرانيان به اسلام بود ؛ نشان داد كه ايرانيان تا چه اندازه فكر و انديشهء خود را در راه اسلام و تمدن اسلامى به كار انداختند . آنچه در اين بخش بدان اشاره مىكنيم مربوط است به مظاهر خدمات ذوقى و احساسى و هنرى و فنى ايرانيان . خدمات ذوقى و احساسى بيش از خدمات فرهنگى مىتواند نشان دهندهء احساسات پاك و خالصانهء ايرانيان بوده باشد ، زيرا بيش از آنها سروكارش با عشق و ايمان است . به‌طور كلى شاهكارها مولود عشقها و ايمانهاست . زر و زور هرگز قادر نيست شاهكار خلق كند ، تنها عشق و ايمان است كه شاهكار مىآفريند . اين قاعده دربارهء شاهكارهاى فكرى هم صادق است و بسيارى از آثار ايرانيان در بخش علوم و فرهنگ اسلامى شاهكار است ، اما دربارهء شاهكارهاى ذوقى و احساسى خيلى روشنتر و واضحتر است . شاهكارهاى صنعتى ايران در دورهء اسلامى اعم از معماريها ، نقاشيها ، خوشنويسىها ، تذهيب كارىها ، خاتم كارىها ، كاشيكارىها و معرَّقسازىها و غيره بيشتر در زمينه‌هاى دينى اسلامى بوده است . اين بنده به هيچ وجه در صلاحيت خود نمىداند كه وارد اين مقوله بشود . افراد