رياضيات كه ارزش فراموش ناشدنى در اين فنون داشته است . اشعار منسوب به خيام كه اكثريت قريب به اتفاق آنها از خود او نيست ، به او چهره‌اى داده كاملًا مغاير با چهرهء واقعى او ، يعنى چهرهء يك انسان شكاك پوچيگراى دم غنيمت شمار غيرمسؤول . شاعرى انگليسى به نام فيتز جرالد كه رباعيات او را - و بنا بر گفتهء آقاى تقى زاده گاهى با تحريف و تغيير معنى - به زبانى فصيح به شعر ترجمه كرده ، بيش از هركس ديگر موجب اين شهرت كاذب شده است . از خيام برخى رسالات فلسفى باقى مانده كه طرزتفكر او را روشن مىسازد ؛ يكى رساله‌اى است به نام كون و تكليف كه در پاسخ سؤال ابونصر محمد بن عبد الرحيم نسوى ، قاضى نواحى فارس است . وى از خيام دربارهء حكمت خلقت و غرض آفرينش و هم دربارهء فلسفهء عبادات سؤال كرده است و ضمناً ابياتى در مدح خيام سروده است كه اين چند بيت از آنها باقى مانده است : ان كنت ترعين يا ريح الصباذممى * فاقرى السلام على العلامة الخيم بوسى لديه تراب الارض خاضعة * خضوع من يجتدى جدوى من الحكم فهو الحكيم الذى تسقى سحائبه * ماء الحيوة رفات الاعظم الرمم عن حكمة الكون و التكليف يأت بما * تغنى براهينه عن ان يقال لم خيام ، حكيمانه مطابق مبانى استادش بوعلى ( يا استاد استادش ) پاسخ گفته است . هركس بر مبانى بوعلى در اين مسائل وارد باشد مىداند كه خيام تا چه اندازه وارد بوده است . خيام در آن رساله از بوعلى به عنوان « معلم » ياد مىكند و در مسائل مورد سؤال كه ضمناً سرّ « تضاد در عالم » و مسألهء شرور هم مطرح شده ، مانند فيلسوفى جزمى اظهار نظر مىكند و مىگويد : من و آموزگارم بوعلى دراين باره تحقيق كرده و كاملًا اقناع شده‌ايم ؛ ممكن است ديگران آن را حمل بر ضعف نفس ما نمايند ، اما از نظر خود ما كاملًا قانع كننده است . اين رساله را با چند رسالهء ديگر در اتحاد جماهير شوروى چاپ و منتشر كرده‌اند و قبلًا هم در مصر در ضمن مجموعه‌اى به نام جامع البدايع چاپ شده بوده است . ناشر روسى مدعى است كه ناشران مصرى اشتباه كرده ، پنداشته‌اند رسالهء تضاد رسالهء مستقلى است ، در صورتى كه متمم رسالهء كون و تكليف و جزئى از آن است . اتفاقاً آنچه خيام در اين رساله قاطعانه اظهار كرده است همانهاست كه در