در قرون بعد ، از ائمه و معاريف فقهاى اهل تسنن كه بگذريم ، از ابن سريج شافعى و ابوسعيد اصطخرى و ابواسحاق مروزى در قرن چهارم و ابوحامد اسفراينى و ابواسحاق اسفراينى و ابواسحاق شيرازى و امام الحرمين جوينى و امام محمد غزالى و ابوالمظفر خوافى و كياالهراسى در قرن پنجم و ابواسحاق عراقى موصلى در قرن ششم و ابواسحاق موصلى در قرن هفتم و امام شاطبى اندلسى در قرن هشتم بايد نام برد . در سه چهار قرن اخير به مناسبت گرايش مردم ايران از تسنن به تشيع ، همهء فقهاى ايران شيعه بوده‌اند . ادبيات مقصود نحو و صرف و لغت و بلاغت و شعر و تاريخ است . در اين قسمت ايرانيان خدمات فراوانى كرده‌اند . خدمات ايرانيان به زبان عربى بيش از خود اعراب به اين زبان بوده و خيلى بيش از خدمات اين مردم به زبان فارسى بوده است . ايرانيان به حكم يك انگيزهء مقدس دينى به خدمت زبان عربى همت گماشتند . ايرانيان مانند همهء مسلمانان پاك نهاد ديگر ، زبان عربى را زبان قوم عرب نمىدانستند ، آن را زبان قرآن و زبان بين المللى اسلامى مىدانستند ؛ لهذا بدون هيچ گونه تعصب و با شور و نشاط و علاقهء فوق العاده‌اى به فراگيرى و ضبط و تدوين اين زبان پرداختند . علوم ادبى عربى از دستور زبان عربى يعنى نحو آغاز مىشود . مورخين اسلامى اجماع و اتفاق دارند كه مبتكر علم نحو اميرالمؤمنين على عليه السلام است . علامهء جليل مرحوم سيدحسن صدر در كتاب نفيس تأسيس الشيعه دلايل و شواهد غيرقابل انكار اين مطلب را ذكر كرده است « 1 » . على عليه السلام به ابوالاسود دئلى كه مردى شيعى و فوق العاده بااستعداد بوده است ، اصول نحو را آموخت و دستور داد كه بر اين اساس تأمل كند و بر آن بيفزايد . ابوالاسود طبق دستور عمل كرد و چيزهايى افزود و آنچه

--> ( 1 ) . رجوع شود به تأسيس الشيعة لعلوم الاسلام ، ص 40 - 61 .